Rivojlanish sur'atlari tobora oshib borayotgan zamonda raqamli muloqot vositalari jamiyat hayotining ajralmas qismiga aylanib ulgurdi. Internet orqali tarqalayotgan turli mazmundagi videoroliklar, qo'shiqlar va chiqishlar keng auditoriyaga juda tez su'ratda yetib bormoqda. Shunga qaramay axborot maydonidagi ayrim holatlar jamoatchilik o'rtasida munozarali holatlarni yuzaga keltirmoqda.

Hammaga ma'lumki har qanday davlatda qonun ustivorligi muhim hisoblanadi. Ekstremizm, zo'ravonlik yoki noqonuniy faoliyatni targ'ib qiluvchi materiallarga nisbatan chora ko'rilishi tabiiy. Shu bilan birga, axloqiy buzuqlikni targ'ib qiluvchi kontentlar ham jamiyat ma'naviyatiga salbiy ta'sir ko'rsatishi xaqiqatdan yiroq emas. Demak, masala faqat bir tomonlama emas, balki kompleks yondashuvni talab qiladi.

Axborot makonida tartib va adolatni ta'minlash bugungi kunning dolzarb vazifalaridan biridir. Qonunlar hamma uchun bir xil ishlashi, nazorat mexanizmlari shaffof va tushinarli bo'lishi muhim. Shuningdek, yoshlar va ularning vasiylari bilan tushuntirish ishlari, ma'rifiy targ'ibot va ochiq muloqot kuchaytirilishi lozim. Negaki, ijtimoiy tarmoqlardan hozirda faqat balog'at yoshdagilar emas balki bog'cha yoshidagi bolalar ham foydalanishmoqda.
Jamiyat barqarorligi va ma'naviy sog'lomligi har birimizga bog'liq. Ochiq axborot maydonida ma'suliyat, adolat va qonuniylik tamoyillari ustuvor bo'lsa, ijtimoiy ishonch ham mustahkamlanadi.

GENDER EQUALITY OF WOMEN IN UZBEKISTAN

Ensuring gender equality, protecting women's rights and freedoms, and strengthening their role in social and public life are among the key priorities of state policy in Uzbekistan. In recent years, the country has implemented significant reforms aimed at guaranteeing equal opportunities for women and men in political, economic, and social spheres.

Gender equality in Uzbekistan is grounded in national legislation and international legal standards. The Constitution guarantees equal rights for women and men and obliges the state to create equal opportunities in all areas of public and state life. These principles are supported by numerous legal acts and policy initiatives adopted in recent years.

Over the past few years, Uzbekistan has made substantial progress in promoting gender equality. A number of laws, presidential decrees, and government resolutions have been adopted to strengthen the protection of women's rights. One of the most important policy documents is the Strategy for Achieving Gender Equality by 2030, which outlines key priorities such as increasing women's participation in governance, improving access to education and employment, and eliminating discrimination.

Women in Uzbekistan are becoming increasingly active in political life. Their representation in parliament, political parties, and public administration is steadily growing. The introduction of a 40 percent quota for women candidates in elections has played a significant role in expanding their political participation. As a result, Uzbekistan has improved its international ranking in terms of women's representation in government.

The Law “On Guarantees of Equal Rights and Opportunities for Women and Men” serves as a fundamental legal framework for ensuring gender equality. It prohibits direct and indirect discrimination based on gender in employment and public service. The law also allows for temporary special measures, such as quotas, to ensure balanced representation of women and men in leadership positions.

Today, thousands of women hold managerial and leadership positions at various levels of government. Efforts are being made to ensure equal access to public service positions through transparent recruitment processes and fair competition. State institutions are responsible for maintaining gender balance and promoting equal opportunities based on qualifications and professional competence.

Education plays a crucial role in empowering women. The government has introduced various initiatives to support girls and women in accessing higher education. Special quotas and financial assistance programs have been established for girls from low-income families. As a result, the proportion of female students in higher education institutions has increased significantly in recent years.

In addition, support programs have been introduced for women pursuing postgraduate and doctoral studies. Financial resources are allocated annually to cover tuition fees for women studying at the master's level. These measures contribute to the development of a highly educated and competitive female workforce.

Gender equality is also an important aspect of labor relations. The national labor legislation guarantees equal pay for equal work, equal access to employment opportunities, and fair working conditions for both women and men. It also ensures protection for pregnant women and mothers, including maternity benefits and safe working environments.

The expansion of preschool education has further supported women's participation in the workforce. The number of preschool institutions has increased significantly, allowing more women to balance work and family responsibilities. This has led to higher employment rates among women and improved overall social welfare.

Uzbekistan is also actively working to eliminate all forms of discrimination against women in accordance with international agreements such as the Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women (CEDAW). The country is committed to achieving the United Nations Sustainable Development Goals, particularly Goal 5, which focuses on gender equality and the empowerment of all women and girls.

In conclusion, Uzbekistan has made notable progress in promoting gender equality through comprehensive legal reforms, policy initiatives, and social programs. While challenges remain, ongoing efforts continue to enhance women's participation in all areas of life, contributing to sustainable development and a more inclusive society.

Annotatsiya

Ushbu maqolada raqamli texnologiyalar keng qo‘llanilayotgan hozirgi davrda shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish dolzarb muammo sifatida yuzaga kelganligi masalalari keng yoritilgan. Shaxsiy ma’lumotlar, himoya, maxfiylik, raqamli huquq, xalqaro tajriba, O‘zbekistonqilish masalasi dolzarb muammo sifatida yuzaga kelgan[1]. Ushbu maqolada shaxsiy ma’lumotlarning huquqiy tabiati, milliy va xalqaro me’yoriy bazalar, zamonaviy xavflar va muammolar, shuningdek, ularni himoya qilish bo‘yicha takliflar tahlil qilinadi.

Mazkur ishning dolzarbligi raqamli texnologiyalarning keng tarqalishi, elektron xizmatlar, onlayn to‘lov tizimlari va ijtimoiy tarmoqlar orqali shaxsiy ma’lumotlarning katta hajmda to‘planishi bilan izohlanadi. Ushbu maqolada shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish nafaqat maxfiylikni ta’minlash, balki iqtisodiy barqarorlik, davlat xizmatlari samaradorligi va fuqarolarning ishonchini oshirishda hal qiluvchi ahamiyatga ega ekanligi tahlil qilingan.

Annatation

This article addresses the pressing issue of personal data protection in the

current era of widespread digital technologies. Key topics such as personal data,

protection, privacy, digital law, international experience, and the situation in Uzbekistan

are analyzed as urgent concerns [1]. The article examines the legal nature of personal

data, national and international regulatory frameworks, modern risks and challenges, as

well as proposals for their protection.

The relevance of this study is explained by the widespread use of digital

technologies, electronic services, online payment systems, and social networks, which

lead to the accumulation of large volumes of personal data. The article analyzes that

protecting personal data is not only essential for ensuring privacy but also plays a

decisive role in economic stability, the efficiency of public services, and increasing

citizens’ trust in the state.

Kalit so’zlar

shaxsiy ma’lumotlar, himoya, maxfiylik, raqamli texnologiya, xalqaro tajriba, model,

axborot tizimlari

Keywords:

personal data, protection, privacy, digital technology, international experience, model,

information systems

KIRISH

Raqamli texnologiyalar keng qo‘llanilayotgan hozirgi davrda shaxsiy ma’lumotlar

inson huquqlarining eng muhim qismi sifatida qaralmoqda. Ushbu jarayonning

jadallashuvi axborot tizimlari, mobil ilovalar, elektron xizmatlar va ijtimoiy tarmoqlarning

kundalik hayotga to‘liq kirib kelgani bilan izohlanadi. Davlat boshqaruvining

raqamlashtirilishi, elektron xizmatlar, onlayn to‘lov tizimlari, ijtimoiy tarmoqlar va mobil

ilovalarning keng tarqalishi ma’lumotlarning katta hajmda to‘planishiga olib kelmoqda.

Shuning uchun zamonaviy jamiyatda shaxsiy ma’lumotlar nafaqat iqtisodiy, balki ijtimoiy

barqarorlikning ham muhim omiliga aylanmoqda. Mazkur jarayonlar raqamli makonda

shaxs xavfsizligini ta’minlashda yangi yondashuvlarning shakllanishiga olib kelmoqda.

Chunki shaxsiy ma’lumotlar bugun faqat identifikatsiya vositasi emas, balki iqtisodiy

resursga ham aylangan. Katta texnologik korporatsiyalar ma’lumotlarga asoslangan

algoritmlar orqali reklama, savdo va siyosiy jarayonlarga ta’sir ko‘rsatish imkoniyatiga

ega bo‘lmoqda. Shuning uchun ko‘plab davlatlar shaxsiy ma’lumotlar ustidan

boshqaruvni kuchaytirishga intilmoqda. Ko‘plab tadqiqotchilar, jumladan, axborot huquqi

bo‘yicha olim Alan Vesten shaxsiy ma’lumotlar ustidan nazoratni “shaxs erkinligining

ajralmas elementi” sifatida baholagan.[2] Bu fikr maxfiylik huquqining demokratik

jamiyatdagi o‘rnini yanada yoritib, inson sha’ni va qadr-qimmati himoyasida axborot

xavfsizligi hal qiluvchi ahamiyatga ega ekanini ko‘rsatadi. Olimning fikricha, shaxsiy

ma’lumotlarga egalik qilish huquqi davlat va jamiyat o‘rtasidagi muvozanatning eng

sezgir nuqtalaridan biridir.

Raqamli iqtisodiyotning o‘sishi, sun’iy intellekt, bulutli texnologiyalar, “big data”

va “IoT” tizimlarining keng qo‘llanilishi shaxsiy ma’lumotlar sonining keskin oshishiga

sabab bo‘lmoqda. Buning natijasida ma’lumotlarga ishlov berishning mazmuni, ko‘lami,

texnik imkoniyatlari yangilanib, huquqiy tartibga solishning ham mutlaqo yangi

yondashuvlarini talab qilmoqda. Ayniqsa, ma’lumotlar sizib chiqishi, tarmoqlarda

noqonuniy tarqatilishi, kompaniyalar tomonidan noqonuniy yig‘ilishi yoki tijoriy

maqsadlarda suiiste’mol qilinishi jiddiy muammoga aylangan. Bugungi global muhitda

ma’lumotlar transchegaraviy harakati ham keskin ortgan. Bu esa bir davlat hududida

yig‘ilgan ma’lumot boshqa davlatlarda qayta ishlanishi va nazoratning yo‘qolishiga olib

kelmoqda. Shu sababli xalqaro standartlarni uyg‘unlashtirish tobora dolzarb bo‘lmoqda.

Shaxsiy ma’lumotlarning huquqiy tabiati va asosiy tamoyillar

Xalqaro maydonda shaxsiy ma’lumotlar tushunchasi BMT, Yevropa Ittifoqi, OECD,

APEC kabi tashkilotlar hujjatlarida mustahkamlangan. Ayniqsa, Yevropa Ittifoqining

GDPR hujjati eng mukammal tartibga solish mexanizmlaridan biri sifatida tan olingan.[3]

Unda shaxsiy ma’lumotlarning huquqiy tabiati, ularni qayta ishlashning chegaralari,

ma’lumot egasining huquqlari keng yoritilgan.

Shaxsiy ma’lumotlar bilan ishlashning asosiy tamoyillari – qonuniylik, shaffoflik,

maqsadga yo‘naltirilganlik, minimalizm, aniqlik va xavfsizlik, bugungi kunda nafaqat

Yevropa, balki Osiyo va Amerika davlatlarida ham qo‘llanmoqda. Chunki global raqamli

bozor yagona yondashuvlarni talab qilmoqda. Shaxsiy ma’lumotlar tushunchasining

kengayishi bilan bir qatorda, ularga ishlov berish mexanizmlari ham murakkablashib

bormoqda. Masalan, zamonaviy bank tizimlarida shaxsiy ma’lumotlar 40–50 dan ortiq

texnologik bosqichlardan o‘tadi: autentifikatsiya, verifikatsiya, tranzaksiyalarni

monitoring qilish, risklarni tahlil qilish va h.k. Shu sababli, tamoyillarning qat’iy amal

qilinishi shaxsning huquqlarini real himoya qilishning yagona yo‘lidir.

Zamonaviy olimlar shaxsiy ma’lumotlar masalasini insonning axborot suvereniteti

bilan bog‘laydi. Ya’ni shaxs o‘z ma’lumotlari ustidan to‘liq nazorat qila olmasa, uning

ijtimoiy faoliyati ham to‘laqonli bo‘la olmaydi. Shaxsning raqamli identifikatsiyasi bugungi

kunda iqtisodiy faoliyatning barcha sohalarida zarur bo‘lgani sababli, ushbu masalaning

huquqiy asoslari mustahkam bo‘lishi shart.

O‘zbekiston Respublikasida shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilishning huquqiy asoslari

O‘zbekistonda shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish sohasida sezilarli islohotlar

kuzatilmoqda. 2019-yilda qabul qilingan “Shaxsga doir ma’lumotlar to‘g‘risida”gi

Qonun,[4] shuningdek, “Axborot erkinligi to‘g‘risida”gi Qonun,[5] “Kiberxavfsizlik

to‘g‘risida”gi Qonun[5] ushbu yo‘nalishning huquqiy asosini shakllantiradi. Bu

qonunlarda shaxsiy ma’lumotlarning turlari, ularni qayta ishlash tartibi, ma’lumot

egasining roziligini olish mexanizmi, operatorlarning majburiyatlari belgilangan.

O‘zbekistonda quyidagi yangiliklar ham joriy etildi: ma’lumotlarni milliy serverlarda

saqlash talabi; shaxsiy ma’lumotlar operatorlari reyestri; davlat xizmatlarida ma’lumotlar

bilan ishlashning yagona standartlari; xavfsizlik bo‘yicha sertifikatlash tizimi.

Shuningdek, davlat xizmatlari portallarining soni ortgani sari ma’lumotlar xavfsizligi

bo‘yicha yangi talablar ham paydo bo‘lmoqda. Elektron hukumat tizimlari aholining juda

katta qismi haqidagi ma’lumotlarni qayta ishlaydi, shuning uchun bu tizimning

ishonchliligi muhim omilga aylangan. O‘zbekistonlik tadqiqotchilar, jumladan, R.

Karimov[6], mamlakatda ma’lumotlar xavfsizligining huquqiy modeli shakllanayotganini

ta’kidlab, amaliyotda operatorlar javobgarligini kuchaytirish zarurligini ilgari surgan.

Uning fikricha, shaxsiy ma’lumotlar bilan ishlovchi subyektlar soni oshgani sari ularni

nazorat qilish mexanizmlari ham takomillashishi kerak.

Xalqaro tajribalar: taqqoslash va tahlil

Yevropa modeli GDPR[7] xalqaro miqyosda eng qat’iy va samarali me’yoriy

baza hisoblanadi. Undagi “unutish huquqi”, “ma’lumotlarni ko‘chirish huquqi”,

avtomatlashtirilgan qarorlar chiqarilishiga qarshi chiqish huquqi texnologik

korporatsiyalarning foydalanuvchi ustidan nazoratini cheklashga qaratilgan. Yevropa

Ittifoqi ushbu tizim orqali shaxsiy hayot daxlsizligini demokratik jamiyatning ajralmas

qadriyati sifatida ko‘rsatmoqda.

AQSh modeli AQShda yagona federal maxfiylik qonuni mavjud emas. HIPAA,

COPPA, CCPA[8] kabi sektorli qonunlar amalda. Biroq yagona standart yo‘qligi

ma’lumotlar bo‘yicha himoya darajasini tabaqalashtiradi. Texnologik korporatsiyalar

ko‘pincha bozor qoidalari asosida harakat qiladi, bu esa shaxsiy ma’lumotlarning

tijoriylashtirilishini kuchaytiradi.

Osiyo tajribasi Yaponiya, Koreya, Singapurda ma’lumotlarni himoya qilish

xavfsizlikning bir qismi sifatida ko‘radi. Ularning qonunchiligi biometrik ma’lumotlar,

sun’iy intellekt va transchegaraviy ma’lumotlar oqimi bo‘yicha aniq me’yorlarga ega.

Zamonaviy xavflar va muammolar

Zamonaviy xavflarning asosiylari: kiberhujumlar (phishing, DDoS,

ransomware);[9] davlat va xususiy sektor tomonidan ortiqcha ma’lumot yig‘ish; “big

data” orqali shaxsning xatti-harakatini manipulyatsiya qilish; sun’iy intellektning noto‘g‘ri

ishlashi; biometrik ma’lumotlarning sizib chiqishi. Bugungi kunda ijtimoiy tarmoqlardagi

ba’zi xizmatlar foydalanuvchilar haqidagi ma’lumotlarni ularga xabar bermasdan

yig‘ayotgani aniqlanmoqda. Bundan tashqari, noqonuniy “data broker” kompaniyalari

noqonuniy yig‘ilgan shaxsiy ma’lumotlarni sotmoqda. Bu esa global miqyosda maxfiylik

inqirozini keltirib chiqarmoqda. Sun’iy intellekt tizimlari esa ko‘plab hollarda shaxsning

roziligisiz katta miqdorda ma’lumotlarni o‘rganmoqda. Algoritmik diskriminatsiya,

nomaqbul tarjimai hol tahlillari, noto‘g‘ri baholash xavflari kuchaymoqda.

Takliflar

Shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish bo‘yicha quyidagi takliflar dolzarb

hisoblanadi: nazorat organlari vakolatlarini kengaytirish; operatorlar uchun xavfsizlik

bo‘yicha majburiy audit joriy etish; biometrik ma’lumotlar bo‘yicha alohida qonun qabul

qilish; ma’lumotlarni minimallashtirish tamoyilini to‘liq joriy etish; shaxsga “ma’lumotlarni

o‘chirib tashlash” huquqini kuchaytirish; sun’iy intellekt tizimlarida shaffoflik talablarini

joriy qilish; davlat xizmatlarida shifrlash va ikki bosqichli autentifikatsiyani majburiy

qilish; xalqaro standartlar bo‘yicha ma’lumotlarni eksport qilish mezonlarini ishlab

chiqish.

XULOSA

Raqamli davr shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish tizimini tubdan qayta ko‘rib

chiqishni talab qilmoqda. O‘zbekiston ushbu yo‘nalishda muhim islohotlarni amalga

oshirmoqda, biroq jahon tajribasi shuni ko‘rsatadiki, shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish

— bu uzluksiz rivojlanishni talab qiluvchi tizimdir. Shaxsiy ma’lumotlarning himoya

darajasi oshgan sari davlat xizmatlari samaradorligi, fuqarolarning davlatga bo‘lgan

ishonchi, raqamli iqtisodiyotning jozibadorligi ham ortadi.

Bugungi global raqobat sharoitida shaxsiy ma’lumotlar bilan ishlovchi har bir

tashkilot, har bir korxona, har bir davlat o‘z faoliyatini xalqaro standartlarga

moslashtirmasa, ma’lumotlar oqimini nazorat qilish qiyinlashib boraveradi. Shu sababli,

O‘zbekistonning raqamli islohotlari doirasida shaxsiy ma’lumotlar xavfsizligini

kuchaytirish eng ustuvor yo‘nalishlardan biri bo‘lib qolmoqda. Bundan tashqari,

aholining raqamli savodxonligini oshirish, shaxsiy mas’uliyatni kuchaytirish, texnologik

jarayonlarda shaffoflikni ta’minlash ham muhim ahamiyatga ega. Chunki texnologiyalar

qanchalik rivojlanmasin, ma’lumotlar xavfsizligi avvalo inson omiliga bog‘liq. Har bir

foydalanuvchi o‘z ma’lumotlarining qadriga yetishi, ularni himoya qilishni o‘rganishi

zarur.

Shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish kuchli bo‘lgan mamlakatlarda iqtisodiy

barqarorlik, investitsion jozibadorlik, xalq ishonchi va siyosiy barqarorlik darajasi yuqori

bo‘lishi isbotlangan. Shu ma’noda, O‘zbekistonning ma’lumotlar xavfsizligi bo‘yicha

normativ-huquqiy bazasini yanada rivojlantirish kelajak taraqqiyotining muhim omilidir.

Umuman olganda, shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish — bu oddiy texnik jarayon emas,

balki inson sha’ni, erkinligi va huquqlarining eng asosiy kafolatlaridan biri. Zamonaviy

davlat aynan shu qadriyatlarni himoya qila olgan taqdirdagina haqiqiy raqamli

taraqqiyotga erishadi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Westin A. — Privacy and Freedom. 1967.

Solovyov A. — Information Law Theory. 2014.

GDPR — General Data Protection Regulation (2016).

De Hert P. — EU Data Protection Law. 2018.

California Consumer Privacy Act (CCPA, 2018).

OECD Privacy Guidelines (2013). APEC Privacy Framework (2015).

COPPA — Children’s Online Privacy Protection Act (1998).

HIPAA — Health Insurance Portability and Accountability Act (1996).

Schwartz P. — American Privacy Law. 2015.

Nissenbaum H. — Privacy in Context. 2010.

O‘zbekiston Respublikasi “Shaxsga doir ma’lumotlar to‘g‘risida”gi Qonun, 2019. ↩

O‘zbekiston Respublikasi “Axborot erkinligi to‘g‘risida”gi Qonun. ↩

Karimov R. — Axborot xavfsizligi masalalari. Toshkent, 2020. ↩

O‘zbekiston Respublikasi “Kiberxavfsizlik to‘g‘risida”gi Qonun. ↩

Ikki madaniyat

Adabiyotimizda so‘zlar shunchalik ko‘pki, ayrim insonlar ularni faqat muloqot jarayonida ishlatish mumkin, deb hisoblaydi. Aslida esa har bir so‘z o‘ziga xos ruhiy his-tuyg‘uga ega. Bu ma’noni hatto ovozsiz holatda ham his qilish mumkin.
— Qanday? — deysizmi.
Keling, bu masala bo‘yicha yapon adabiyotiga murojaat qilaylik.
Yapon mumtoz shoiri, haiku janrining yetuk namoyandasi Matsu Basho juda qisqa, ramziy va falsafiy ruhda ijod qilgan. U o‘z she’rlarida tabiatni jonlantira olgan, sokinlik ostidagi ma’noni uyg‘ota bilgan, vaqtning o‘tkinchiligi hamda insonni mustaqil rivojlanishga chorlovchi g‘oyalarni ilgari surgan.
Matsu Bashoni mutolaa qilgan har bir kitobxon uning she’rlari tabiat bilan uyg‘unligini his qiladi va uni tabiatni “tilga kiritgan” shoir sifatida tan oladi.

> Autumn moonlight –
a worm digs silently
into the chestnut.

Ushbu she’r orqali kuzning o‘tkinchiligi, oy nuri — sokinlik, qurt esa yashirin harakat ramzi ekanligini anglash mumkin. Tabiatdagi kichik hayot falsafasini haiku janri orqali yoritib bera olishi shoirning kuchli badiiy tafakkur sohibi ekanligini ko‘rsatadi.
Bugungi kunda o‘zbek adabiyotida she’rning ikki misrali ko‘rinishidan tortib, o‘n olti misraligigacha bo‘lgan shakllari uchraydi. Mumtoz adabiyotda eng kichik shakl bir baytdan iborat bo‘lib, fard deb ataladi. O‘zbek folklorida esa to‘rt qatorli she’r to‘rtlik nomi bilan mashhur.
“She’r” atamasi o‘rnida “nazm” so‘zining qo‘llanishi ham xalq orasida keng tarqalgan. O‘zbek adabiyotida barmoq vaznida yozilgan she’rlar keng uchraydi. Bunga Mahmud Koshg‘ariyning “Devonu lug‘otit turk” asari hamda “Alpomish” dostoni misol bo‘la oladi. Shuningdek, Abdulla Oripovning “Tilla baliqcha” she’rini ham keltirish mumkin:

> Tuxumdan chiqdi-yu keltirib uni,
Shu loyqa hovuzga tomon otdilar.
Tashlandiq ushoq yeb o‘tadi kuni,
Xoru xas, xatolar usting yopdilar.

Yapon she’riyatida esa barmoq vazni o‘rniga mora — yaponcha bo‘g‘in birliklariga asoslangan o‘lchov qo‘llaniladi. Masalan, haikuda 5–7–5 mora tizimi amal qiladi.
Yapon shoirlari she’rni umumiy holda “shi” deb ataydilar. Biroq bu so‘z yapon tilida bir necha ma’noni anglatadi: to‘rt soni hamda yaponlar salbiy ma’noda qabul qiladigan “o‘lim” tushunchasini ham bildiradi.
Yapon an’anaviy she’riy shakllariga vaka, tanka (5–7–5–7–7) va haiku (5–7–5) kiradi. Qatorlar soniga ko‘ra, haiku — uch qatorli, tanka esa besh qatorli she’r hisoblanadi.
Yapon shoirlari qofiyaga katta ahamiyat bermaydilar. Aksincha, ohang, sukunat va pauza she’rning ta’sirchanligini kuchaytiradi.
Zero, adabiyotshunos olim U. To‘ychiev ta’kidlaganidek:
“Bandni uyushtiruvchi narsa, eng avvalo, uning qolipi — vazni, misradorligi (va qofiyasi) emas, balki shu qolipga joylangan mazmundir.”¹

¹ U. To‘ychiev. O‘zbek poeziyasida barmoq sistemasi. — T.: Fan, 1985. 254-bet.

Zamonaviy tarjimashunoslikda tarjima jarayoni oddiy lingvistik almashtirish emas, balki murakkab kognitiv, semantik va pragmatik operatsiyalar tizimi sifatida qaraladi. Tarjima — bu manba matndagi ma’no, g‘oya va kommunikativ niyatni boshqa til vositalari orqali qayta ifodalash jarayonidir. Shu sababli tarjima sifati bevosita tarjimonning bilim darajasi, ya’ni epistemik kompetensiyasiga bog‘liq.

Epistemik yetishmovchilik — bu tarjimonning nazariy, lingvistik, madaniy yoki sohaga oid bilimlarining yetarli darajada shakllanmaganligi bilan bog‘liq holatdir. Ushbu holat tarjima jarayonida turli darajadagi buzilishlarga olib keladi. Xususan, ma’no aniqligi yo‘qoladi, matnning diskursiv yaxlitligi buziladi va kommunikativ maqsad to‘liq amalga oshmaydi.

Mazkur ilmiy ishda epistemik yetishmovchilik tarjima sifatiga qanday ta’sir ko‘rsatishi semantik, diskursiv va kommunikativ nuqtai nazardan tahlil qilinadi.Tarjimashunoslikda tarjimon kompetensiyasi ko‘p komponentli tizim sifatida talqin qilinadi. Bu tizimga lingvistik bilimlar, diskursiv tahlil qobiliyati, madaniy kompetensiya va strategik qaror qabul qilish ko‘nikmalari kiradi. Ushbu komponentlar o‘zaro bog‘liq holda ishlaydi va tarjima jarayonining sifatini belgilaydi.Epistemik yetishmovchilik aynan shu komponentlarning bir yoki bir nechtasi yetarli darajada rivojlanmagan holatda yuzaga keladi. Bunda tarjimon matnni yuzaki darajada tushunadi, ammo uning ichki semantik va pragmatik tuzilmasini to‘liq anglay olmaydi.

Shu jihatdan epistemik yetishmovchilikni faqat bilim yetishmasligi sifatida emas, balki tushunish va interpretatsiya mexanizmlarining zaifligi sifatida talqin qilish maqsadga muvofiqdir. Bu holat tarjima jarayonida tizimli xatolarga sabab bo‘ladi.

Tarjimada semantik aniqlik — bu matn mazmunining to‘g‘ri va adekvat uzatilishini anglatadi. Epistemik yetishmovchilik ushbu aniqlikni izdan chiqaradi.

Birinchidan, tarjimon konseptual darajada matnni to‘liq anglamaydi. Natijada u faqat leksik moslikni saqlashga harakat qiladi, lekin chuqur ma’no qatlamlari yo‘qoladi. Bu holat ayniqsa ilmiy va abstrakt matnlarda sezilarli bo‘ladi.

Ikkinchidan, kontekstual tahlilning yetishmasligi semantik xatolarga olib keladi. So‘z va iboralar kontekstdan ajratilgan holda tarjima qilinadi, bu esa ma’noning torayishi yoki kengayishiga sabab bo‘ladi.

Uchinchidan, implitsit (yashirin) ma’no qatlamlari e’tibordan chetda qoladi. Ko‘plab matnlarda asosiy g‘oya to‘g‘ridan-to‘g‘ri emas, balki bilvosita ifodalanadi. Epistemik yetishmovchilik bu nozik jihatlarni sezmaslikka olib keladi.

Natijada tarjima formal jihatdan to‘g‘ri bo‘lishi mumkin, lekin semantik jihatdan to‘liq adekvat bo‘lmaydi. Bu esa matnning mazmuniy qiymatini pasaytiradi.

Tarjima jarayoni alohida gaplar darajasida emas, balki butun diskurs darajasida amalga oshiriladi. Diskurs — bu matnning mantiqiy tuzilishi, stilistik yaxlitligi va kommunikativ yo‘nalishining birligidir.

Epistemik yetishmovchilik diskursiv strukturaning buzilishiga olib keladi. Avvalo, matndagi mantiqiy aloqalar to‘g‘ri uzatilmaydi. Sabab-oqibat, qarama-qarshilik va izchillik kabi munosabatlar buziladi, natijada matn fragmentar tus oladi.

Shuningdek, uslubiy moslik ham izdan chiqadi. Har bir matn ma’lum registrga ega bo‘ladi. Ilmiy, rasmiy yoki badiiy uslubning o‘ziga xos xususiyatlari mavjud. Epistemik yetishmovchilik bu farqlarni hisobga olmaslikka olib keladi.

Natijada tarjima matni:

mantiqiy jihatdan zaif,stilistik jihatdan nomuvofiq va diskursiv jihatdan uzilgan bo‘ladi.Bu esa o‘quvchi tomonidan matnni to‘g‘ri qabul qilishni qiyinlashtiradi.

Har bir matn muayyan kommunikativ maqsadga ega. Tarjima jarayonida ushbu maqsadni saqlab qolish muhim hisoblanadi. Epistemik yetishmovchilik esa aynan shu funksional jihatni buzadi.

Tarjimon matnni to‘g‘ri anglamasa, uning kommunikativ niyatini ham noto‘g‘ri talqin qiladi. Natijada tarjima matni o‘z funksiyasini bajarmaydi. U axborotni yetkazishi mumkin, ammo kerakli ta’sirni bermaydi.

Bu holat ayniqsa ilmiy va rasmiy matnlarda muhimdir. Chunki bunday matnlarda aniqlik, ehtiyotkorlik va mantiqiy izchillik asosiy talab hisoblanadi. Epistemik yetishmovchilik bu talablarning buzilishiga olib keladi.Natijada tarjima kommunikativ jihatdan samarasiz bo‘lib qoladi.Muhim jihat shundaki, tarjimadagi xatolar alohida-alohida emas, balki o‘zaro bog‘liq holda yuzaga keladi. Semantik xatolar diskursiv buzilishlarga olib keladi, diskursiv muammolar esa kommunikativ nosamaradorlikni keltirib chiqaradi.

Shu tariqa epistemik yetishmovchilik kumulyativ xarakterga ega bo‘ladi. Ya’ni dastlabki kichik xatolar keyinchalik yirik muammolarga aylanadi.

Bu jarayon natijasida tarjima matni:ma’nosiz emas, lekin noaniq,to‘g‘ri emas, lekin ishonchsiz,mavjud, lekin funksional emas holatga keladi.

Epistemik yetishmovchilikni bartaraf etish uchun kompleks yondashuv zarur.

Birinchidan, tarjimonning nazariy tayyorgarligini kuchaytirish lozim. Tarjima nazariyalari, semantika va diskurs tahlili bo‘yicha bilimlar mustahkam bo‘lishi kerak.

Ikkinchidan, sohaga oid bilimlarni rivojlantirish muhim. Har bir matn muayyan bilim sohasiga tegishli bo‘ladi va tarjimon bu sohaga oid tushunchalarni anglay olishi zarur.

Uchinchidan, analitik fikrlash va tanqidiy yondashuvni rivojlantirish talab etiladi. Tarjima jarayoni mexanik emas, balki ongli va tahliliy faoliyatdir.

Globallashuv va raqamli texnologiyalar jadallik bilan rivojlanayotgan hozirgi davrda tarjimaning roli yanada ortib bormoqda. Xalqaro ilmiy hamkorlik, iqtisodiy integratsiya, siyosiy aloqalar va madaniyatlararo kommunikatsiya jarayonlari tarjima vositasida amalga oshiriladi. Shu sababli tarjima sifati nafaqat lingvistik, balki strategik va ijtimoiy ahamiyat kasb etadi.

Aynan shu sharoitda epistemik yetishmovchilik muammosi yanada dolzarb tus olmoqda. Internet va sun’iy intellekt texnologiyalarining keng qo‘llanilishi natijasida tarjima jarayoni tezlashgan bo‘lsa-da, bu har doim ham sifatning oshishiga olib kelmayapti. Aksincha, nazariy tayyorgarlik va chuqur tushunish yetishmagan hollarda noto‘g‘ri tarjimalar keng miqyosda tarqalib, axborotning buzilishiga sabab bo‘lmoqda.

Xususan, ilmiy, huquqiy va texnik matnlarning noto‘g‘ri tarjima qilinishi jiddiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Ilmiy bilimlarning noto‘g‘ri talqini akademik muhitda chalkashliklar keltirib chiqaradi, huquqiy matnlardagi xatolar esa noto‘g‘ri qarorlar qabul qilinishiga sabab bo‘lishi mumkin. Shu bois tarjimada epistemik aniqlikni ta’minlash bugungi kunda nafaqat ilmiy, balki amaliy zaruratga ham aylangan.

Bundan tashqari, madaniyatlararo kommunikatsiya sharoitida tarjimonning roli yanada murakkablashmoqda. U nafaqat matnni tarjima qiluvchi, balki turli madaniyatlar o‘rtasida vositachi sifatida faoliyat yuritadi. Epistemik yetishmovchilik bu jarayonda noto‘g‘ri tushunishlar va madaniy nomuvofiqliklarga olib kelishi mumkin.

Shunday qilib, zamonaviy davrda tarjimada epistemik kompetensiyani rivojlantirish masalasi strategik ahamiyat kasb etadi. Bu nafaqat tarjima sifatini oshirish, balki global miqyosda to‘g‘ri va ishonchli axborot almashinuvini ta’minlash uchun zarurdir.

Xulosa

Tarjima jarayonida epistemik yetishmovchilik tarjima sifatiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. U ma’no aniqligini buzadi, matnning diskursiv yaxlitligini yemiradi va kommunikativ maqsadni noto‘g‘ri yetkazishga olib keladi.

Mazkur tahlil shuni ko‘rsatadiki, tarjimada asosiy omil til bilish emas, balki matnni chuqur anglash qobiliyatidir. Tarjimon faqat so‘zlarni emas, balki g‘oya va ma’noni tarjima qiladi.

Shu sababli tarjimashunoslikda epistemik kompetensiya — yuqori sifatli tarjimaning asosiy sharti hisoblanadi. Tarjimon esa til vositachisi emas, balki bilim va ma’no uzatuvchi mutaxassis sifatida faoliyat yuritishi lozim.

Muallif: Jo‘raqulova Farzona Marat qizi

Samarqand davlat chet tillar instituti

Tarjima nazariyasi va amaliyoti yo‘nalishi 3-bosqich talabasi