Liderlar Online11 daqiqa
Ingliz tilidagi metaforalarni oʻzbek tiliga tarjima qilishdagi muammolar

INGLIZ TILIDAGI METAFORALARNI O‘ZBEK TILIGA TARJIMA QILISHDAGI MUAMMOLAR
Muallif: Omonova Zarnigor
Hudud: Farg‘ona, O‘zbekiston
E-mail: z02110212@gmail.com
ANNOTATSIYA
Mazkur maqolada ingliz tilidagi metaforik birliklarni o‘zbek tiliga tarjima qilish jarayonida yuzaga keladigan lingvistik, semantik va lingvomadaniy muammolar tahlil qilinadi. Metafora badiiy matnning obrazliligini, emotsional ta’sirchanligini va mazmuniy boyligini ta’minlovchi muhim til vositalaridan biri hisoblanadi. Ingliz va o‘zbek tillarining leksik, grammatik hamda madaniy xususiyatlari o‘rtasidagi tafovutlar metaforalarni tarjima qilishda muayyan qiyinchiliklarni yuzaga keltiradi. Maqolada metaforalarning madaniy xususiyatlari, kontekstga bog‘liq ma’nolari, metafora va o‘xshatish o‘rtasidagi farqlar, milliy obrazlarning tarjimada ifodalanishi hamda badiiy ta’sirchanlikni saqlash bilan bog‘liq muammolar misollar asosida yoritiladi.
Kalit so‘zlar: metafora, tarjima, tarjimashunoslik, lingvomadaniyat, kontekst, obrazlilik, semantik ma’no, simile, ekvivalentlik, badiiy matn.
KIRISH
Bugungi globallashuv davrida turli xalqlar o‘rtasidagi madaniy, ilmiy va adabiy aloqalarning kengayishi tarjima faoliyatining ahamiyatini yanada oshirmoqda. Tarjima bir tildagi matnni boshqa tilga o‘girish bilangina cheklanmaydi, balki muayyan xalqning dunyoqarashi, madaniyati, qadriyatlari va tafakkur tarzini boshqa til vakillariga yetkazish jarayoni ham hisoblanadi. Ayniqsa, badiiy matnlarni tarjima qilishda tilning obrazli vositalarini to‘g‘ri anglash va ifodalash muhim ahamiyat kasb etadi.
Shunday vositalardan biri metaforadir. Metafora inson tafakkurining o‘ziga xos mahsuli bo‘lib, bir predmet yoki hodisaning xususiyatlarini boshqa bir predmet yoki hodisaga ko‘chirish orqali yangi ma’no hosil qiladi. U badiiy adabiyotda fikrni ta’sirchan, obrazli va ixcham ifodalash imkonini beradi.
Ingliz tilida metaforalar kundalik nutqda ham, badiiy adabiyotda ham keng qo‘llaniladi. O‘zbek tilida ham metaforik ifodalar xalqning turmush tarzi, urf-odatlari va milliy tafakkuri bilan chambarchas bog‘liq. Shu sababli ingliz tilidagi metaforalarni o‘zbek tiliga tarjima qilishda faqat lug‘aviy ma’noni emas, balki ularning ortida turgan obraz, konnotatsiya va madaniy mazmunni ham hisobga olish talab etiladi.
Mazkur maqolaning asosiy maqsadi ingliz tilidagi metaforalarni o‘zbek tiliga tarjima qilishda uchraydigan lingvistik va madaniy muammolarni aniqlash hamda ularni misollar asosida ilmiy jihatdan tahlil qilishdan iborat.
Tadqiqot obyekti ingliz tilidagi metaforik birliklar va ularning o‘zbek tilida ifodalanishidir. Tadqiqot predmeti esa ushbu birliklarni tarjima qilish jarayonida yuzaga keladigan semantik, lingvistik va lingvomadaniy tafovutlardan iborat.
Tadqiqot davomida qiyosiy, kontekstual va lingvomadaniy tahlil metodlaridan foydalanildi.
1. METAFORANING NAZARIY ASOSLARI VA TILSHUNOSLIKDAGI AHAMIYATI
Metafora tilshunoslik va adabiyotshunoslikda muhim o‘rin egallaydigan ko‘chim turlaridan biridir. U ikki predmet yoki hodisa o‘rtasidagi o‘xshashlik asosida bir tushunchaning nomini ikkinchisiga ko‘chirish orqali yuzaga keladi.
An’anaviy qarashlarda metafora badiiy tasvir vositasi sifatida o‘rganilgan bo‘lsa, zamonaviy kognitiv tilshunoslikda u inson tafakkurining muhim mexanizmi sifatida ham talqin qilinadi.
Amerikalik tilshunoslar George Lakoff va Mark Johnson o‘zlarining 1980-yilda nashr etilgan Metaphors We Live By asarida metaforani faqat badiiy bezak emas, balki insonning kundalik fikrlashi va dunyoni anglash jarayonida faol ishtirok etadigan hodisa sifatida izohlaydilar.
Masalan, ingliz tilidagi Time is money (Vaqt — pul) metaforasi vaqtni iqtisodiy qiymatga ega resurs sifatida tasavvur qilishni ifodalaydi. Bu metafora insonning vaqtga munosabati va undan foydalanish usulini aks ettiradi.
O‘zbek tilida ushbu mazmunni “Vaqt — oltindan qadrli” ifodasi orqali yetkazish mumkin. Bu ikki ifodada vaqtning qimmatli resurs sifatidagi mazmuni umumiy bo‘lsa-da, obrazning ifodalanish shaklida farq mavjud.
Demak, metafora faqat so‘zlarning ko‘chma ma’noda qo‘llanishi emas, balki muayyan xalqning tafakkuri va dunyoni idrok etish xususiyatlarini ham aks ettiruvchi lingvistik hodisadir.
2. INGLIZ TILIDAGI METAFORALARNI O‘ZBEK TILIGA TARJIMA QILISHDAGI ASOSIY MUAMMOLAR
2.1. Lingvomadaniy tafovutlar
Metaforalarni tarjima qilishdagi asosiy muammolardan biri ingliz va o‘zbek xalqlarining madaniy qarashlari, urf-odatlari va milliy obrazlari o‘rtasidagi farqlardir.
Har bir xalq muayyan predmet, hayvon, tabiat hodisasi yoki rangga o‘zining tarixiy va madaniy tajribasidan kelib chiqib ma’no yuklaydi. Shu sababli bir tilda ijobiy yoki neytral mazmun kasb etgan obraz boshqa tilda salbiy ma’noda qabul qilinishi mumkin.
Masalan, ingliz tilidagi Time is money ifodasini so‘zma-so‘z “Vaqt — pul” shaklida tarjima qilish mumkin. Biroq o‘zbek tilida “Vaqt — oltindan qadrli” ifodasi ham ushbu mazmunni tabiiy va obrazli tarzda yetkazadi.
Yana bir misol sifatida He is a lucky dog iborasini keltirish mumkin. Ushbu ifoda ingliz tilida omadli insonni anglatadi. Uni so‘zma-so‘z “U omadli it” shaklida tarjima qilish o‘zbek tilida tabiiy eshitilmaydi. Mazmunan “U juda omadli inson” yoki “Uning omadi chopgan” shakllari mos kelishi mumkin.
Bu misollar bir xil obrazning turli tillarda turlicha qabul qilinishini ko‘rsatadi. Demak, metaforalarning tarjimasida madaniy tafovutlar muhim o‘rin egallaydi.
2.2. Metaforalarni kontekstdan uzib tarjima qilish muammosi
Metaforalarning muhim xususiyatlaridan biri shundaki, ularning ma’nosi ko‘pincha matnning umumiy mazmuni bilan belgilanadi. Bir so‘z yoki ibora turli kontekstlarda turlicha ma’no anglatishi mumkin.
Masalan:
He has a heart of stone.
So‘zma-so‘z tarjimasi: “Uning yuragi toshdan”.
Mazmuniy tarjimasi: “U toshbag‘ir inson” yoki “U rahmsiz inson”.
Bu yerda stone (tosh) so‘zi insonning jismoniy xususiyatini emas, balki uning hissiy sovuqligi va rahmsizligini ifodalaydi.
Yana bir misol:
She has a heart of gold.
So‘zma-so‘z tarjimasi: “Uning yuragi oltindan”.
Mazmuniy tarjimasi: “U juda mehribon va saxovatli inson”.
Har ikkala misolda ham heart so‘zi insonning ichki dunyosi va xarakterini ifodalash uchun ishlatilgan. Biroq stone va gold obrazlari turli emotsional mazmunni yuzaga keltiradi.
Bu holat metaforalarni tarjima qilishda kontekstual bog‘liqlikning naqadar muhim ekanini ko‘rsatadi. Metaforani alohida birlik sifatida ko‘rib chiqish uning asl mazmuni va emotsional xususiyatlarini noto‘g‘ri talqin qilishga olib kelishi mumkin.
2.3. Metafora va o‘xshatish (simile) o‘rtasidagi farqlar
Ingliz tilidagi metaforalarni tarjima qilishda metafora va o‘xshatish tushunchalarini farqlash ham muhim masalalardan biridir.
Metaforada bir tushuncha bevosita ikkinchi tushuncha sifatida ifodalanadi. O‘xshatishda esa ikki hodisa o‘rtasidagi o‘xshashlik like yoki as kabi vositalar orqali ko‘rsatiladi.
Masalan:
Metafora:
Life is a journey.
Tarjimasi: “Hayot — safar”.
O‘xshatish:
Life is like a journey.
Tarjimasi: “Hayot safarga o‘xshaydi”.
Birinchi misolda hayot va safar bir-biriga bevosita tenglashtirilgan. Ikkinchi misolda esa ular o‘rtasidagi o‘xshashlik alohida ko‘rsatilgan.
Yana bir misol:
He is a lion.
Tarjimasi: “U sher”.
Bu metafora insonning jasoratini ifodalashi mumkin.
He is as brave as a lion.
Tarjimasi: “U sher kabi jasur”.
Bu esa o‘xshatish hisoblanadi.
Ushbu ikki badiiy vositaning farqini to‘g‘ri anglamaslik tarjimada ifoda shakli va badiiy ta’sirning o‘zgarishiga sabab bo‘lishi mumkin.
2.4. So‘zlarning milliy-obrazli va konnotativ ma’nolari
Metaforik birliklar tarkibidagi hayvonlar, o‘simliklar, ranglar va tabiat hodisalari turli xalqlarda o‘ziga xos ramziy ma’nolarga ega.
Masalan, ingliz tilidagi pig so‘zi ayrim kontekstlarda insonning xulq-atvoriga nisbatan salbiy baho ifodalashi mumkin. O‘zbek tilida esa cho‘chqa obrazi diniy va madaniy qarashlar sababli o‘ziga xos salbiy konnotatsiyaga ega.
Biroq bu so‘zning har bir qo‘llanishini bir xil tarjima qilish to‘g‘ri emas. Uning aniq ma’nosi kontekst asosida aniqlanishi kerak.
Yana bir misol:
He is a snake.
So‘zma-so‘z tarjimasi: “U ilon”.
Mazmuniy tarjimasi: “U makkor inson” yoki “U xiyonatkor inson”.
Bu misolda ilon obrazi makkorlik va ishonchsizlikni ifodalaydi.
Shuningdek, black mood birikmasi insonning tushkun yoki yomon kayfiyatini ifodalashi mumkin. Uni so‘zma-so‘z “qora kayfiyat” deb tarjima qilish har doim ham o‘zbek tilidagi tabiiy ifodaga mos kelmaydi. Kontekstga qarab “tushkun kayfiyat” yoki “xira kayfiyat” shakllari qo‘llanishi mumkin.
Demak, metaforalarni tarjima qilishda so‘zlarning lug‘aviy ma’nosi bilan bir qatorda konnotativ, ya’ni qo‘shimcha hissiy va baholovchi ma’nolarini ham hisobga olish zarur.
2.5. Metaforik obrazni saqlash bilan bog‘liq qiyinchiliklar
Badiiy tarjimada eng muhim vazifalardan biri muallif yaratgan obrazni imkon qadar saqlab qolishdir. Ba’zi metaforalar boshqa tilga o‘girilganda o‘zining dastlabki obrazliligini yo‘qotishi mumkin.
Masalan:
The world is a stage.
Tarjimasi: “Dunyo — sahna”.
Ushbu metaforada hayot teatr sahnasiga qiyoslanadi. Insonlar esa unda turli rollarni bajaruvchi ishtirokchilar sifatida tasvirlanadi.
Agar bu ifoda faqat “Dunyoda har kimning o‘z o‘rni bor” tarzida tarjima qilinsa, uning umumiy mazmuni saqlanishi mumkin, ammo dastlabki obrazlilik susayadi.
Yana bir misol:
The mind is an ocean.
Tarjimasi: “Ong — ummon”.
Ushbu metafora inson tafakkurining kengligi, chuqurligi va murakkabligini ifodalaydi. Agar tarjimada faqat “Inson tafakkuri juda keng” deyilsa, mazmunning bir qismi yetkaziladi, biroq ummon obrazi orqali yaratilgan badiiy ta’sir yo‘qoladi.
Shu sababli metaforalarni tarjima qilishda nafaqat asosiy mazmun, balki muallif yaratgan obrazning estetik va emotsional xususiyatlari ham muhim hisoblanadi.
3. METAFORALARNING SEMANTIK VA STILISTIK XUSUSIYATLARINI TARJIMADA AKS ETTIRISH MUAMMOSI
Metaforalarni tarjima qilishda ularning semantik va stilistik xususiyatlari ham alohida ahamiyatga ega. Chunki metafora ko‘pincha bir vaqtning o‘zida bir nechta ma’noni ifodalashi mumkin. Unda lug‘aviy mazmun, ko‘chma ma’no, hissiy munosabat va badiiy ta’sir o‘zaro uyg‘unlashadi.
Masalan:
He is the backbone of the family.
So‘zma-so‘z tarjimasi: “U oilaning umurtqa pog‘onasi”.
Mazmuniy tarjimasi: “U oilaning tayanchi”.
Bu misolda backbone so‘zi inson tanasining anatomik qismi ma’nosida emas, balki tayanch, asos va ishonchli inson ma’nosida qo‘llangan.
Yana bir misol:
Her voice is music to my ears.
So‘zma-so‘z tarjimasi: “Uning ovozi quloqlarim uchun musiqa”.
Mazmuniy tarjimasi: “Uning ovozi menga juda yoqimli”.
Bu metaforada ovozning inson ruhiyatiga ijobiy ta’siri musiqa obrazi orqali ifodalangan.
Bunday birliklarni tarjima qilishda so‘zlarning faqat lug‘aviy ma’nosiga e’tibor qaratish yetarli emas. Chunki metaforaning stilistik vazifasi ham muhimdir. Ayrim hollarda tarjima mazmunni saqlab qolsa-da, badiiy ifodaning kuchi va ta’sirchanligi kamayishi mumkin.
4. INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARIDAGI METAFORALARNING QIYOSIY TAHLILI
Ingliz va o‘zbek tillaridagi metaforalarni qiyosiy o‘rganish ularning umumiy va farqli jihatlarini aniqlash imkonini beradi.
Quyidagi misollar orqali turli metaforik birliklarning tarjimada qanday ifodalanishini kuzatish mumkin.
Inglizcha metafora| O‘zbekcha muqobili| Ifodalangan ma’no
Time is money| Vaqt — oltindan qadrli| Vaqtning qadri
Heart of stone| Toshbag‘ir| Rahmsizlik
Heart of gold| Oltin yurak| Mehribonlik
He is a snake| U makkor inson| Makkorlik
The world is a stage| Dunyo — sahna| Hayotning turli rollardan iboratligi
Time is a thief| Vaqt — o‘g‘ri| Vaqtning sezilmasdan o‘tishi
He broke my heart| U meni qattiq ranjitdi| Ruhiy iztirob
Life is a journey| Hayot — safar| Hayot yo‘li
The mind is an ocean| Ong — ummon| Tafakkurning kengligi
Ushbu misollar ingliz va o‘zbek tillaridagi metaforalar o‘rtasida umumiyliklar bilan bir qatorda muayyan farqlar ham mavjudligini ko‘rsatadi. Ayrim metaforalar ikki tilda o‘xshash obrazlar orqali ifodalanishi mumkin. Boshqa holatlarda esa obrazning shakli o‘zgarishi yoki mazmun boshqa til vositalari orqali ifodalanishi kuzatiladi.
Shuni ham ta’kidlash kerakki, jadvalda keltirilgan tarjimalar umumiy mazmuniy muqobillar hisoblanadi. Badiiy matn tarkibida ularning aniq tarjimasi kontekst va muallif uslubiga qarab o‘zgarishi mumkin.
5. TADQIQOT NATIJALARI VA MUHOKAMA
O‘rganilgan misollar ingliz tilidagi metaforalarni o‘zbek tiliga tarjima qilish jarayonida bir nechta muhim muammolar mavjudligini ko‘rsatadi.
Birinchidan, metaforaning lug‘aviy shakli va uning mazmuni har doim ham bir-biriga mos kelavermaydi. Shu sababli so‘zma-so‘z tarjima ko‘pincha asl ma’noni to‘liq yetkazib bera olmaydi.
Ikkinchidan, lingvomadaniy tafovutlar metaforik obrazlarning qabul qilinishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Bir tilda tabiiy va tushunarli bo‘lgan ifoda boshqa tilda begona yoki noto‘g‘ri talqin qilinishi mumkin.
Uchinchidan, metaforaning kontekstga bog‘liqligi tarjima jarayonini murakkablashtiradi. Bir xil so‘z turli matnlarda turlicha ko‘chma ma’nolarni anglatishi mumkin.
To‘rtinchidan, metafora va o‘xshatishning farqlarini to‘g‘ri anglash zarur. Ushbu vositalarning ifoda shakli va badiiy vazifasi bir xil emas.
Beshinchidan, metaforik birliklarning emotsional va stilistik xususiyatlarini boshqa tilda to‘liq aks ettirish ham muayyan qiyinchiliklarni yuzaga keltiradi.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, ingliz va o‘zbek tillaridagi metaforalar o‘rtasidagi farqlar faqat grammatik yoki lug‘aviy tafovutlar bilan cheklanmaydi. Ular xalqlarning madaniy tajribasi, milliy tafakkuri va dunyoni idrok etish xususiyatlari bilan ham chambarchas bog‘liq.
XULOSA
Ingliz tilidagi metaforalarni o‘zbek tiliga tarjima qilish murakkab lingvistik va lingvomadaniy jarayon hisoblanadi. Mazkur jarayonda tarjimon nafaqat so‘zlarning lug‘aviy ma’nosini, balki ularning ko‘chma mazmuni, konnotativ xususiyatlari va badiiy vazifasini ham anglab yetishi lozim.
Maqolada olib borilgan tahlillar ingliz tilidagi metaforalarni o‘zbek tiliga tarjima qilishda asosiy qiyinchiliklar madaniy tafovutlar, kontekstga bog‘liq ma’nolar, milliy-obrazli xususiyatlar, metafora va o‘xshatish o‘rtasidagi farqlar hamda badiiy ta’sirchanlikni saqlash bilan bog‘liqligini ko‘rsatdi.
Ayniqsa, metaforik birliklarning turli madaniyatlarda turlicha talqin qilinishi ularni tarjima qilish jarayonida muayyan semantik va stilistik o‘zgarishlarni yuzaga keltiradi. Shu sababli metaforalarni tarjima qilishda tilning grammatik va leksik xususiyatlari bilan bir qatorda xalqning madaniy tafakkuri ham muhim ahamiyat kasb etadi.
Xulosa qilib aytganda, metaforalarni tarjima qilish faqat til birliklarini almashtirish jarayoni emas, balki bir tildagi obrazli tafakkurni boshqa tilning lingvistik va madaniy imkoniyatlari orqali ifodalash jarayonidir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Lakoff, G., Johnson, M. (1980). Metaphors We Live By. Chicago: University of Chicago Press.
2. Newmark, P. (1988). A Textbook of Translation. New York and London: Prentice Hall.
3. Kövecses, Z. (2010). Metaphor: A Practical Introduction. 2nd edition. Oxford: Oxford University Press.
4. Richards, I. A. (1936). The Philosophy of Rhetoric. New York: Oxford University Press.
5. Oxford Advanced Learner’s Dictionary. Oxford University Press. https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/
6. Cambridge Dictionary. Cambridge University Press. https://dictionary.cambridge.org/
Muallif
Omonova Zarnigor Nodirovna
Tarjima nazariyasi talabasi · Ingliz tili B2 sertifikati · Ko‘p tillarni o‘rganuvchi · Sport musobaqalari sovrindori · Faol talaba loyiha ishtirokchisi

