ISTE’MOL MADANIYATIDAGI GLOBAL MANIPULYATSIYALAR VA SUN’IY REALLIK SHAKLLANISHINING IJTIMOIY-IQTISODIY TAHLILI

ISTE’MOL MADANIYATIDAGI GLOBAL MANIPULYATSIYALAR VA SUN’IY REALLIK SHAKLLANISHINING IJTIMOIY-IQTISODIY TAHLILI

Shaxzodbek Raxmatullayev Furqat o‘g‘li Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti talabasi

Annotatsiya: Ushbu maqolada yirik korporatsiyalar, marketologlar va jamoatchilik bilan aloqalar (PR) mutaxassislari tomonidan jamiyat ongiga singdirilgan beshta eng yirik ijtimoiy-iqtisodiy mif tahlil qilinadi. Tadqiqot davomida brilliant bozori, tez eriydigan qahva sanoati, an’anaviy nonushta stereotiplari, shakar fitnasi hamda uch mahal ovqatlanish tizimining kelib chiqishi tarixiy va ilmiy jihatdan o‘rganilgan. Maqolaning maqsadi — insonlarning kundalik odatlari va biologik ehtiyoj deb hisoblaydigan xulq-atvorlari aslida XX asr kapitalizmi va marketing manipulyatsiyalari mahsuli ekanligini fosh etish hamda ushbu tizimning inson salomatligi va iqtisodiyotiga salbiy ta’sirini ko‘rsatib berishdan iborat.

Kalit so‘zlar: Marketing manipulyatsiyasi, sun’iy taqchillik, propaganda, PR texnologiyalar, shakar fitnasi, autofagiya, iste’mol madaniyati.

Kirish: Zamonaviy jamiyatda yashayotgan har bir shaxs o‘zining kundalik tanlovlarini (ertalab kofe ichish, nonushtaga bekon va tuxum yeyish, nikoh uchun qimmatbaho brilliant uzuk sotib olish va kuniga uch mahal ovqatlanish) mutlaqo shaxsiy va biologik zaruriyat deb hisoblaydi. Biroq, sotsiologik va tarixiy surishtiruvlar shuni ko‘rsatadiki, bu odatlarning aksariyati o‘tgan asrda sotsiologlar, sotib olingan professorlar va marketologlar tomonidan mukammal darajada loyihalashtirilgan sun’iy reallikdir. Ushbu tadqiqot iste’molchilarga singdirilgan miflar va ularning ortidagi iqtisodiy manfaatlarni ilmiy jihatdan ochib beradi.

1. Brilliant mifi: Sun’iy taqchillik va status ramzi

Brilliant (sayqallangan olmos) hech qanday sehrli yoki tibbiy noyob xususiyatga ega bo‘lmagan, oddiy uglerod (C) atomlaridan tashkil topgan mineraldir. U kimyoviy jihatdan oddiy qalam grafitidan farq qilmaydi. Uning narxi quyidagi ikki omil tufayli sun’iy ravishda oshirilgan:

• Monopoliya va sun’iy taqchillik: 1880-yillarda Janubiy Afrikada yirik konlar topilgach, bozorda olmos ko‘payib ketdi. De Beers kompaniyasi barcha konlarni sotib olib, bozorda narx tushib ketmasligi uchun mahsulotni juda oz miqdorda chiqara boshladi.
• Propaganda strategiyasi: 1938–1947-yillarda De Beers va N.W. Ayer agentligi "A Diamond is Forever" (Brilliant — bu abadiylik) shiorini yaratdi. Brilliant uzuk erkak kishining muvaffaqiyati va chin sevgisining yagona isboti sifatida ommaviy madaniyatga singdirildi. Bugungi kunda do‘kondan sotib olingan brilliant uzuk qayta sotilganda o‘z qiymatining 50-70% ini yo‘qotadi, bu esa uning investitsiya emas, balki shunchaki marketing qopqoni ekanligini isbotlaydi.

2. Eriydigan qahva: Inqirozni yopish taktikasi

Tez eriydigan qahva (instant coffee) energiya manbayi sifatida emas, balki 1929-yildagi Wall Street birja halokatidan so‘ng yuzaga kelgan iqtisodiy inqirozni yumshatish uchun o‘ylab topilgan. Braziliyada haddan tashqari ko‘p kofe hosilini saqlab qolish uchun hukumat Nestlé kompaniyasiga murojaat qildi. Kimyogar Maks Morgentaler 1938-yilda suvda tez eruvchi kukunni yaratdi va NESCAFÉ brendi tug‘ildi. Ikkinchi jahon urushi davrida bu mahsulot Amerika askarlari ratsioniga majburiy kiritilishi ortidan butun dunyoga "tetiklik va zamonaviylik" ramzi sifatida yoyildi.

3. "To‘yimli nonushta" mifi va PR texnologiyalar

1920-yillargacha insonlar ertalab yengil nonushta (meva, toster, choy) qilishgan. Go‘sht mahsulotlari sotadigan Beech-Nut Packing Company savdosi pasaygach, ommaviy propaganda asoschisi Eduard Berneys (Zigmund Freydning jiyani) yollanadi. Berneys soxta ilmiy tadqiqot tashkil etib, 4500 nafar shifokor nomidan "to‘yimli (og‘ir) nonushta sog‘liq uchun foydali" degan xulosani gazetalarda tarqatadi. Maqolalarda to‘yimli nonushtaga misol qilib bekon va tuxum ko‘rsatiladi, natijada go‘sht sanoati keskin rivojlanib, bu taom turi "default" nonushtaga aylanadi.

4. Shakar fitnasi va ilmiy korrupsiya

Bugungi kunda do‘konlardagi "0% yog‘" (Fat-Free) yozuvli mahsulotlar shakar sanoatining eng yirik fitnasi mahsulidir. 1950–1960-yillarda shakar iste’moli yurak-qon tomir kasalliklarining asosiy sababchisi ekanligi haqida ilmiy dalillar paydo bo‘ldi. Shakar sanoati uyushmasi (Sugar Research Foundation) o‘z biznesini qutqarish uchun 1965–1967-yillarda Harvard universiteti professorlariga pul to‘laydi. Ushbu sotib olingan olimlar New England Journal of Medicine jurnalida shakarni butunlay oqlab, yurak kasalliklarining yagona sababchisi sifatida faqat "to‘yingan yog‘lar"ni ko‘rsatishadi. Bu yolg‘on dunyo miqyosida semirish va qandli diabet epidemiyasini keltirib chiqardi.

5. "3 mahal ovqatlanish" tizimining iqtisodiy asosi

Uch mahal ovqatlanish tizimi biologik zaruriyat emas, balki XIX asrdagi sanoat inqilobi va kapitalizm zavodlarining ish grafigiga moslashtirilgan sun’iy rejimdir. Qadimgi rimliklar kuniga 1 mahal, o‘rta asrlarda esa 2 mahal ovqatlanishgan. Ish beruvchilar ishchilarni 12-14 soat uzluksiz ishlatish uchun zavodga kelishdan oldin, tanaffusda va ishdan keyin ovqatlanish rejimini joriy qilgan.

Zamonaviy biokimyo va tibbiyot amalda 2 mahal ovqatlanish inson organizmi uchun eng sog‘lom rejim ekanligini isbotlamoqda:

1. Insulin nazorati: Kuniga 3-5 mahal ovqatlanish insulin gormonini doimiy yuqori ushlab turadi va tana ichki yog‘larni parchalamaydi. 2 mahal ovqatlanganda insulin normallashadi va tana o‘z yog‘larini yoqadi.

2. Autofagiya jarayoni: 2016-yilda yapon olimi Yoshinori Ohsumi autofagiya (hujayralarning o‘zini tozalashi) jarayonini kashf etgani uchun Nobel mukofotiga sazovor bo‘ldi. Tana 14-16 soat och qolgandagina hujayralar ichidagi "axlatlar", mutatsiyaga uchragan oqsillar va viruslarni yo‘q qilishni boshlaydi.

Xulosa: Oziq-ovqat sanoati, transmilliy farmatsevtika gigantlari va marketing tizimi insonlarning ko‘p iste’mol qilishidan bevosita manfaatdor. Chunki me’yordan ortiq iste’mol ortiqcha vazn, diabet va yurak kasalliklariga olib keladi, bu esa o‘z navbatida dori vositalarining tonnalab sotilishini ta’minlaydi. Jamiyat a’zolarining salomatligini saqlash va iqtisodiy qopqonlardan qutulish uchun marketing manipulyatsiyalariga qarshi tanqidiy fikrlashni shakllantirish zarur.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

1. Bernays, E. (1928). Propaganda. New York: Horace Liveright.

2. De Beers Group. (1947). The History of "A Diamond is Forever" Marketing Campaign.

3. Epstein, E. J. (1982). The Rise and Fall of Diamonds: The Shattering of a Brilliant Illusion. Simon & Schuster.

4. Kearns, C. E., Schmidt, L. A., & Glantz, S. A. (2016). Sugar Industry and Coronary Heart Disease Research: A Historical Analysis of Internal Industry Documents. JAMA Internal Medicine, 176(11), 1680-1685.

5. Ohsumi, Y. (2016). Mechanisms of Autophagy. Nobel Lecture.