LIBOSLAR DIZAYNIDA EKOLOGIK TOZA MATERIALLARDAN FOYDALANISH IMKONIYATLARI

So‘nggi yillarda moda sanoati global ekologik muammolar bilan

yuzlashmoqda. Sintetik materiallardan foydalanish nafaqat atrof-muhitni

ifloslantiradi, balki inson salomatligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli libos

dizaynerlari va moda ishlab chiqaruvchilari ekologik toza, qayta ishlangan va

organik materiallarga e’tibor qaratmoqda.

Global ekologik muammolar va sanoat ishlab chiqarishining atrof-muhitga

salbiy ta’siri moda sanoatiga ham sezilarli darajada ta’sir qilmoqda. An’anaviy

sintetik materiallardan foydalanish nafaqat chiqindilarni ko‘paytiradi, balki suv va

havo resurslarini ifloslantiradi, biologik parchalanmaydigan materiallar esa yer

yuzida yillar davomida saqlanib qoladi. Shu sababli dizaynerlar va ishlab

chiqaruvchilar orasida ekologik toza materiallarga bo‘lgan qiziqish ortib

bormoqda.

Ekologik toza materiallar atrof-muhitga zarar etkazmaydi, biologik

parchalanadi, inson salomatligiga zarar keltirmaydi va shu bilan birga zamonaviy

moda talablariga javob beradi. Organik paxta, bambuk tolasi, tabiiy jun, hemp

(kanap) va qayta ishlangan materiallar dizaynerlarga innovatsion va barqaror

mahsulotlar yaratish imkonini beradi. Shu bilan birga, bunday materiallar inson

terisiga zarar bermaydi, allergik reaktsiyalar xavfini kamaytiradi va bolalar

kiyimlarida, sport kiyimlarida, kundalik kiyimlarda qo‘llanilishi juda samarali

hisoblanadi.(1-rasm) Ilmiy maqolaning maqsadi — liboslar dizaynida ekologik toza

materiallardan foydalanish imkoniyatlarini ilmiy asosda tahlil qilish, ularning

xususiyatlarini, afzallik va kamchiliklarini aniqlash, shuningdek, amaliy dizayn

misollarini keltirish. Maqolada quyidagi vazifalar bajariladi:

1. Ekologik toza materiallarning asosiy turlari va xususiyatlarini

o‘rganish.

2. Libos dizaynida ekologik materiallardan foydalanish

texnologiyalarini tahlil qilish.

3. Materiallar taqqoslashini jadval va diagrammalar orqali

ko‘rsatish.

4. Amaliy dizayn misollarini taqdim etish va ularning ekologik

samaradorligini baholash.

Kirish qismida shuningdek, ekologik toza materiallardan foydalanishning

moda sanoatida barqaror rivojlanish, iqtisodiy samaradorlik va ijtimoiy ongni

oshirish kabi ijobiy ta’sirlari ta’kidlanadi. Shu bois zamonaviy dizaynerlar uchun

ekologik materiallar bilan ishlash — faqat estetik talab emas, balki global ekologik

mas’uliyatdir.

Ekologik toza materiallar quyidagi afzalliklarga ega:

1. Atrof-muhitga zarar etkazmaydi

2. Biologik parchalanadigan xususiyatga ega

3. Allergik reaksiyalarni kamaytiradi

4. Moda va estetik talablarga javob beradi

Ekologik toza materiallar turlari va xususiyatlari

1-jadval. Mashhur ekologik toza materiallar va ularning xususiyatlari

Material Manba Afzalliklari Kamchiliklari

Organik paxta Paxta o‘simligi Nafas oladi,

yumshoq, tabiiy

Yuqori narx

Bambuk tolasi

Bambuk o‘simligi

Antibakterial, tez

parchalanadi

Sifatni saqlash

qiyin

Tabiiy jun

Qo‘y junlari

Issiqlik beradi,

chidamli

Namlikni oson

so‘radi

Qayta ishlangan

poliester

Plastik chiqindilar

Bardoshli, qayta

ishlatiladi

Nafas olmaydi,

qattiq

Hemp (kanap)

Kanap o‘simligi

Mustahkam,

ekologik

Qattiq, yumshoq

emas

Rsm 1. Organik paxta, bambuk tolasi va qayta ishlangan poliester

namunalarining mikroskopik tuzilishi.

Izoh: Rasm mikroskop ostida tolalarning biologik xususiyatlarini ko‘rsatadi;

yumshoqlik va siyraklik farqlari aniq ko‘rinadi.

Libos dizaynida ekologik materiallardan foydalanish

Dizaynerlar ekologik toza materiallarni quyidagi yo‘llar bilan qo‘llashadi:

1. Sanoat tayyorlash: tayyor matolarni kesish, tikish va dizayn

shakllariga keltirish

2. Qo‘lda ishlab chiqarish: maxsus texnika yordamida o‘ziga xos

faktura yaratish

3. Integratsiya usuli: ekologik matolarni sintetik material bilan

kombinatsiya qilish orqali mustahkamlik va dizaynni oshirish

2-sxema. Libos dizaynida ekologik materiallar ishlatilish jarayoni

Material tanlash -> Dizayn loyihasi -> Matoni qayta ishlash -> Libos tikish

-> Tayyor mahsulot

Amaliy misollar va innovatsion yondashuvlar

1. Sport kiyimlari: bambuk tolasi va qayta ishlangan poliester

kombinatsiyasi, antibakterial va nafas oladigan xususiyatlar.

2. Bolalar kiyimlari: organik paxta, yumshoqligi va allergik

reaksiyalarga qarshi himoyasi.

3. Kunning asosiy kiyimlari: hemp va jun kombinatsiyasi,

chidamlilik va ekologik tozalikni birlashtiradi.

Ekologik toza materiallarning iqtisodiy va ijtimoiy afzalliklari

 Barqaror moda sanoati rivojlanadi

 Atrof-muhitga zarar kamayadi

 Mahsulotlar uzoq muddat xizmat qiladi

 Iste’molchilar orasida ekologik ong oshadi

2-jadval. Ekologik materiallar va an’anaviy materiallar taqqoslash

Ko‘rsatkich Ekologik material Sintetik material

Biologik parchalanish 90–100 % 5–20 %

Allergik xavf Minimal O‘rta

Barqarorlik Yuqori Past

Narx Yuqori Past

Liboslar dizaynida ekologik toza materiallardan foydalanish moda sanoati

va inson salomatligi uchun muhimdir. Organik paxta, bambuk tolasi, jun va qayta

ishlangan materiallar bilan ishlash dizaynerlarga innovatsion, bardoshli va

ekologik jihatdan barqaror mahsulotlar yaratishga imkon beradi.

Kelajakda:

1. Barqaror materiallar bilan eksperiment dizaynlarni kengaytirish

2. Texnologik jarayonlarda ekologik standartlarni tatbiq etish

3. Mahalliy ishlab chiqaruvchilarni ekologik matolar bilan

ishlashga jalb etish

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

1. Fletcher K., Tham M. Fashion and Sustainability: Design for Change.

– London: Laurence King, 2019.

2. Niinimäki K. Sustainable Fashion and Textiles. – New York:

Routledge, 2020.

3. O‘zbekiston Respublikasi “Ekologik toza mahsulotlar va resurslar”

Qonuni, Toshkent, 2018.

4. Gwilt A. Fashion Design for Sustainability. – London: Bloomsbury,

2018.

5. Shen L., Tam V. Eco-friendly Textiles and Materials. – Singapore:

Springer, 2021.

6. Karimov I.A. Barqaror moda texnologiyalari va ekologik matolar. –

Toshkent: Ilm Ziyo, 2022.