MEHNAT SHARTNOMASI TUZILGAN XODIMLARNING MAJBURIY TIBBIY KO‘RIKDAN O‘TISHI: HUQUQIY ASOSLAR VA KAFOLATLAR

MEHNAT SHARTNOMASI TUZILGAN XODIMLARNING MAJBURIY TIBBIY KO‘RIKDAN O‘TISHI: HUQUQIY ASOSLAR VA KAFOLATLAR

Kirish. Mehnat munosabatlarida xodimning hayoti va sog‘lig‘ini muhofaza qilish, xavfsiz mehnat sharoitlarini yaratish hamda kasb kasalliklarining oldini olish davlat siyosatining muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Shu maqsadda mehnat qonunchiligida ayrim toifadagi xodimlarni majburiy tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish tartibi belgilangan. Majburiy tibbiy ko‘riklar xodimning sog‘lig‘i bajarilayotgan ishga muvofiqligini aniqlash, kasbiy faoliyat bilan bog‘liq kasalliklarning oldini olish, shuningdek, ishlab chiqarish jarayonida xodimlar va boshqa shaxslarning hayoti hamda sog‘lig‘ini himoya qilishga xizmat qiladi. Mazkur masala O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksining 360-moddasi, 18 yoshga to‘lmagan shaxslar uchun esa 414-moddasi, shuningdek, Sog‘liqni saqlash vazirining 2012-yil 10-iyuldagi 200-son buyrug‘i bilan tasdiqlangan, Adliya vazirligida 2387-son bilan ro‘yxatdan o‘tkazilgan «Xodimlarni tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish tartibi to‘g‘risida»gi Nizom va boshqa normativ-huquqiy hujjatlar bilan tartibga solinadi. Xo‘sh, mehnat shartnomasi asosida ishlayotgan xodimlar qaysi hollarda majburiy tibbiy ko‘rikdan o‘tishi shart? Ushbu ko‘riklar kim tomonidan tashkil etiladi, xarajatlar kimning zimmasiga yuklatiladi va belgilangan talablarga rioya qilmaslik qanday huquqiy oqibatlarga olib keladi?

1. Majburiy tibbiy ko‘rikdan o‘tishning huquqiy asoslari. O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksining 360-moddasiga muvofiq, ish beruvchi qonunchilikda belgilangan toifadagi xodimlarning dastlabki va davriy majburiy tibbiy ko‘riklardan o‘tishini tashkil etishi shart. Dastlabki tibbiy ko‘rik ishga kirish vaqtida, davriy tibbiy ko‘rik esa xodimning mehnat faoliyati davomida o‘tkaziladi. Qonunchilikda belgilangan toifalarga, jumladan, 18 yoshga to‘lmagan shaxslar, pensiya yoshiga yetgan ayrim xodimlar, nogironligi bo‘lgan shaxslar, mehnat sharoitlari noqulay bo‘lgan ishlarda band xodimlar, tungi ishlarda va transport vositalari harakati bilan bog‘liq ishlarda band bo‘lgan shaxslar, oziq-ovqat sanoati, savdo hamda aholiga bevosita xizmat ko‘rsatish bilan bog‘liq ayrim tarmoqlarda ishlovchilar, shuningdek, bolalarga bevosita ta’lim yoki tarbiya berish bilan band ayrim pedagogik va boshqa xodimlar kiradi. Bunda majburiy tibbiy ko‘rikdan o‘tishi kerak bo‘lgan shaxslar doirasi tegishli qonunchilik normalari va tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish tartibiga muvofiq aniqlanadi. Demak, majburiy tibbiy ko‘rik ish beruvchining xohishiga bog‘liq oddiy tashkiliy chora emas, balki qonunchilikda nazarda tutilgan hollarda bajarilishi shart bo‘lgan huquqiy majburiyatdir. Huquqiy manba: O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksining 360-moddasi.

2. Majburiy tibbiy ko‘riklar qachon va qanday muddatlarda o‘tkaziladi? Majburiy tibbiy ko‘riklarni o‘tkazish tartibi O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirining 2012-yil 10-iyuldagi 200-son buyrug‘i bilan tasdiqlangan «Xodimlarni tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish tartibi to‘g‘risida»gi Nizomda belgilangan. Mazkur Nizom Adliya vazirligida 2012-yil 29-avgustda 2387-son bilan davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgan. Nizomning 4-bandiga ko‘ra, ish beruvchi qonunchilikka muvofiq majburiy tibbiy ko‘rikdan o‘tishi shart bo‘lgan xodimlarning dastlabki va davriy tibbiy ko‘riklardan o‘tishini tashkil etishi lozim. Nizomning 6-bandida davriy tibbiy ko‘riklar xodimning mehnat faoliyati davomida o‘tkazilishi belgilangan. Biroq barcha xodimlar uchun tibbiy ko‘rik bir xil muddatda o‘tkaziladi, degan xulosaga kelish noto‘g‘ri. Ko‘rikning davriyligi bajariladigan ish turi, kasbiy xavf omillari va tegishli normativ hujjatlarda belgilangan talablarga qarab aniqlanadi. Ayrim kasblarda ko‘rik har yili o‘tkazilishi belgilangan bo‘lsa, boshqa ish turlari uchun tegishli Nizomda boshqa muddatlar nazarda tutilishi mumkin. Shu sababli ish beruvchi o‘z tashkilotidagi lavozimlar va ish sharoitlarini hisobga olgan holda majburiy tibbiy ko‘rikdan o‘tishi kerak bo‘lgan xodimlarni aniqlashi hamda ularning ko‘rikdan o‘z vaqtida o‘tishini ta’minlashi zarur. Bundan tashqari, xodim sog‘lig‘i mehnat sharoitlari sababli yomonlashgan deb hisoblasa, navbatdan tashqari majburiy tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishni talab qilish huquqiga ega. Huquqiy manbalar: Mehnat kodeksining 360-moddasi; Sog‘liqni saqlash vazirining 2012-yil 10-iyuldagi 200-son buyrug‘i bilan tasdiqlangan Nizom.

3. Majburiy tibbiy ko‘riklarni kim tashkil etadi va xarajatlarni kim qoplaydi? Majburiy tibbiy ko‘riklarni tashkil etish ish beruvchining qonuniy majburiyatidir. Mehnat kodeksining 360-moddasiga muvofiq, majburiy tibbiy ko‘riklar tashkilotga tibbiy xizmat ko‘rsatuvchi davolash-profilaktika muassasalari tomonidan, bunday muassasalar mavjud bo‘lmagan taqdirda esa tashkilot joylashgan hududdagi tegishli davolash-profilaktika muassasalari tomonidan o‘tkaziladi. Qonunchilikka muvofiq majburiy tibbiy ko‘rikdan o‘tishi lozim bo‘lgan xodim boshqa ishga o‘tkazilgan taqdirda ham, ko‘rikni tashkil etish majburiyati ish beruvchining zimmasida qoladi. Tibbiy ko‘rik xarajatlariga kelganda, Mehnat kodeksining 360-moddasida xodimlar majburiy tibbiy ko‘riklardan o‘tishi munosabati bilan chiqimdor bo‘lmasligi aniq belgilangan. Bundan tashqari, majburiy tibbiy ko‘rikni o‘tkazish vaqtida xodimning ish joyi (lavozimi) va o‘rtacha ish haqi saqlanib qoladi. Ushbu qoidalardan kelib chiqadiki, majburiy tibbiy ko‘rikni tashkil etish uchun mas’ul shaxs ish beruvchi hisoblanadi, xodim esa ko‘rikdan o‘tgani sababli xarajatdor bo‘lmasligi kerak. Ko‘rik uchun zarur xarajatlar ish beruvchi tomonidan qoplanadi. Ko‘rik o‘tkazilayotgan vaqtda xodim o‘z lavozimini va o‘rtacha ish haqini saqlab qoladi. Ish beruvchi tibbiy ko‘rikni tashkil etish bilan bog‘liq majburiyatlarini xodimning zimmasiga yuklashi mumkin emas. Demak, majburiy tibbiy ko‘rik uchun xodimdan haq talab qilish yoki uni o‘z hisobidan ko‘rikdan o‘tishga majburlash qonunchilikda belgilangan kafolatlar bilan muvofiq bo‘lmaydi. Huquqiy manba: O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksining 360-moddasi.

4. Majburiy tibbiy ko‘rikdan bosh tortish qanday huquqiy oqibatlarga olib keladi? Majburiy tibbiy ko‘rikdan o‘tish faqat ish beruvchining majburiyati emas. Qonunchilikda belgilangan hollarda xodimning ham ushbu ko‘rikdan o‘tish majburiyati mavjud. Mehnat kodeksining 360-moddasiga muvofiq, xodimlar majburiy tibbiy ko‘riklardan bo‘yin tovlashga haqli emas. Mazkur modda ish beruvchiga majburiy tibbiy ko‘rikdan o‘tmagan yoki tibbiy ko‘rik natijalariga ko‘ra tibbiy komissiya tomonidan berilgan tavsiyalarni bajarishdan bo‘yin tovlagan xodimni ishdan chetlashtirish majburiyatini yuklaydi. Bu yerda muhim jihat shundaki, «ishdan chetlashtirish» va «mehnat shartnomasini bekor qilish» tushunchalari bir-biridan farq qiladi. Xodimni majburiy tibbiy ko‘rikdan o‘tmagani sababli ishdan chetlashtirish uning mehnat shartnomasi avtomatik ravishda bekor qilinishini anglatmaydi. Ishdan chetlashtirishning tartibi va unga oid mehnat-huquqiy oqibatlar Mehnat kodeksining tegishli normalari asosida belgilanadi. Bundan tashqari, xodimning sog‘lig‘i holatiga to‘g‘ri kelmaydigan ishda undan foydalanishga yo‘l qo‘yilmaydi. Ushbu talab mehnatni muhofaza qilishning asosiy maqsadlaridan biri — xodimning hayoti va sog‘lig‘ini asrash bilan bevosita bog‘liq. Shu bilan birga, ish beruvchi tibbiy ko‘rikni o‘z vaqtida tashkil etmagan bo‘lsa, barcha mas’uliyatni xodim zimmasiga yuklash to‘g‘ri bo‘lmaydi. Ish beruvchi ham qonunchilikda belgilangan majburiyatlarini bajarishi shart. Demak, majburiy tibbiy ko‘rikdan o‘tishdan bosh tortish qonunchilikda belgilangan hollarda xodimni ishdan chetlashtirishga asos bo‘lishi mumkin. Biroq har bir vaziyatda huquqiy oqibatlar tegishli qonun normalari asosida baholanishi lozim. Huquqiy manbalar: O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksining 151- va 360-moddalari.

5. Xodim sog‘lig‘i yomonlashganda navbatdan tashqari tibbiy ko‘rik talab qilish huquqiga egami? Mehnat munosabatlarida xodimning sog‘lig‘ini muhofaza qilish faqat ishga kirishdan oldin yoki belgilangan davriy ko‘riklarni o‘tkazish bilan cheklanmaydi. Ayrim hollarda xodim mehnat faoliyati davomida sog‘lig‘i yomonlashganini sezishi yoki buni mehnat sharoitlari bilan bog‘liq deb hisoblashi mumkin. Shunday vaziyatlarda O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksining 360-moddasi xodimga navbatdan tashqari majburiy tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishni talab qilish huquqini beradi. Bu huquqning ahamiyati shundaki, xodim belgilangan navbatdagi ko‘rik muddatini kutib o‘tirmasdan, sog‘lig‘i bilan bog‘liq muammoni mehnat sharoitlari nuqtayi nazaridan tekshirtirish masalasini ko‘tarishi mumkin. Masalan, zararli ishlab chiqarish omillari ta’sirida ishlayotgan xodim o‘z sog‘lig‘i yomonlashganini mehnat sharoitlari bilan bog‘liq deb hisoblasa, navbatdan tashqari tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishni talab qilishi mumkin. Bunday vaziyatda ish beruvchi xodimning qonunchilikda belgilangan huquqini inobatga olishi va tegishli tartibda ko‘rik tashkil etilishi masalasini hal qilishi lozim. Bundan tashqari, majburiy tibbiy ko‘rik o‘tkazilayotgan vaqtda xodimning ish joyi (lavozimi) va o‘rtacha ish haqi saqlanadi. Demak, qonunchilik xodimga nafaqat rejalashtirilgan tibbiy ko‘riklardan o‘tish kafolatini, balki mehnat sharoitlari bilan bog‘liq sog‘liq muammolari yuzaga kelganda navbatdan tashqari ko‘rikni talab qilish imkoniyatini ham beradi. Huquqiy manba: O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksining 360-moddasi.

6. O‘n sakkiz yoshga to‘lmagan xodimlar uchun qanday alohida talablar mavjud? Voyaga yetmaganlarning mehnatini huquqiy jihatdan tartibga solishda ularning yoshi, jismoniy rivojlanishi va sog‘lig‘ini muhofaza qilishga alohida e’tibor qaratiladi. Shu sababli O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksining 414-moddasida o‘n sakkiz yoshga to‘lmagan shaxslar uchun maxsus talablar belgilangan. Mazkur moddaga muvofiq, o‘n sakkiz yoshga to‘lmagan shaxslar faqat dastlabki majburiy tibbiy ko‘rikdan o‘tganidan keyin ishga qabul qilinadi. Keyinchalik esa ular o‘n sakkiz yoshga to‘lguniga qadar har yili majburiy tibbiy ko‘rikdan o‘tishi lozim. Ushbu ko‘riklar ish beruvchining mablag‘lari hisobidan amalga oshiriladi. Mazkur qoida voyaga yetmagan xodimlarning sog‘lig‘ini muntazam nazorat qilish va ularning jismoniy imkoniyatlariga mos bo‘lmagan ishlarga jalb etilishining oldini olishga xizmat qiladi. Shuni ham qayd etish lozimki, o‘n sakkiz yoshga to‘lmagan shaxslarni ishga qabul qilish va ularning mehnatidan foydalanish faqat tibbiy ko‘rik talablariga rioya qilish bilangina cheklanmaydi. Mehnat kodeksida voyaga yetmaganlar uchun ish vaqti, mehnat sharoitlari va taqiqlangan ish turlari bo‘yicha ham alohida kafolatlar belgilangan. Demak, voyaga yetmagan xodimlarning dastlabki va yillik tibbiy ko‘riklardan o‘tishi ularning mehnat huquqlarini himoya qilish tizimining muhim tarkibiy qismidir. Huquqiy manba: O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksining 414-moddasi.

7. Majburiy tibbiy ko‘riklarni tashkil etishda ish beruvchining mas’uliyati. Majburiy tibbiy ko‘riklarni samarali tashkil etish ish beruvchidan qonunchilik talablarini bilish va ularga amalda rioya qilishni talab etadi. Sog‘liqni saqlash vazirining 2012-yil 10-iyuldagi 200-son buyrug‘i bilan tasdiqlangan Nizomning 8-bandida ish beruvchining tibbiy ko‘rikdan o‘tishi shart bo‘lgan xodimlar kontingentini aniqlashga doir vazifalari belgilangan. Ushbu bandga ko‘ra, ish beruvchi tegishli sanitariya-epidemiologiya organlari va tashkilot kasaba uyushmasi qo‘mitasi bilan birgalikda har kalendar yilning 1-dekabrigacha tashkilotda tibbiy ko‘rikdan o‘tishi shart bo‘lgan xodimlarning lavozimlar bo‘yicha kontingentini aniqlashi va belgilangan shaklda dalolatnoma tuzishi lozim. Nizomning 9-bandida esa xodimlarning lavozimlar bo‘yicha kontingentidan kelib chiqib, tegishli organlar bilan kelishilgan holda tibbiy ko‘rikdan o‘tishi shart bo‘lgan xodimlar ro‘yxatini tuzish va uni ko‘rikni o‘tkazuvchi davolash-profilaktika muassasasiga taqdim etish tartibi nazarda tutilgan. Bu talablar ish beruvchining majburiy tibbiy ko‘riklarni tasodifiy yoki faqat xodimning murojaatiga qarab tashkil etmasligi kerakligini ko‘rsatadi. Aksincha, ko‘riklarni rejalashtirish, tegishli xodimlarni aniqlash va tibbiyot muassasasi bilan hamkorlik qilish talab etiladi. Ish beruvchi, shuningdek, xodimlarning belgilangan muddatlarda ko‘rikdan o‘tishi uchun zarur tashkiliy sharoitlarni ta’minlashi kerak. Bunda ish beruvchining majburiyati faqat hujjatlarni rasmiylashtirish bilan cheklanmaydi. Asosiy maqsad — xodimlarning sog‘lig‘ini muhofaza qilish va mehnat faoliyatining xavfsizligini ta’minlashdir. Huquqiy manba: Sog‘liqni saqlash vazirining 2012-yil 10-iyuldagi 200-son buyrug‘i bilan tasdiqlangan Nizomning 8- va 9-bandlari.

8. Majburiy tibbiy ko‘riklarning mehnatni muhofaza qilishdagi ahamiyati. Majburiy tibbiy ko‘riklarning huquqiy mohiyatini to‘liq anglash uchun ularning mehnatni muhofaza qilish tizimidagi o‘rniga ham e’tibor qaratish lozim. O‘zbekiston Respublikasining «Mehnatni muhofaza qilish to‘g‘risida»gi Qonunining 24-moddasi majburiy tibbiy ko‘riklarga bag‘ishlangan. Ushbu modda ish beruvchining qonunchilikda belgilangan toifadagi shaxslarni dastlabki va davriy tibbiy ko‘riklardan o‘tkazishni tashkil etish majburiyatini belgilaydi. Mazkur talablar Mehnat kodeksining 360-moddasida ham mustahkamlangan. Tibbiy ko‘riklarning amaliy ahamiyati bir nechta yo‘nalishda namoyon bo‘ladi. Birinchidan, ular xodimning sog‘lig‘i bajarilayotgan ishga mosligini aniqlashga yordam beradi. Ikkinchidan, kasb kasalliklari, ishlab chiqarish bilan bog‘liq sog‘liq muammolari va baxtsiz hodisalar xavfini kamaytirishga xizmat qiladi. Uchinchidan, ayrim kasblarda ishlayotgan xodimlarning sog‘lig‘ini muntazam nazorat qilish orqali boshqa shaxslarning, jumladan, aholiga bevosita xizmat ko‘rsatuvchi xodimlar faoliyati bilan bog‘liq xavflarning oldini olishga ko‘maklashadi. To‘rtinchidan, xodim va ish beruvchi o‘rtasidagi mehnat munosabatlarida qonunchilik talablariga rioya qilinishini ta’minlaydi. Shu nuqtayi nazardan, majburiy tibbiy ko‘riklarni faqat rasmiyatchilik sifatida qabul qilish noto‘g‘ri. Ular xodimning sog‘lig‘ini himoya qilish, mehnat xavfsizligini ta’minlash va qonunchilikda belgilangan kafolatlarni amalga oshirishning muhim vositasidir.

Xulosa. Yuqoridagi huquqiy normalar tahlili shuni ko‘rsatadiki, majburiy tibbiy ko‘riklar mehnat munosabatlarining muhim tarkibiy qismi bo‘lib, ularni tashkil etish hamda o‘tkazish qonunchilik bilan tartibga solinadi. O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksining 360-moddasi ish beruvchiga belgilangan toifadagi xodimlarni dastlabki va davriy majburiy tibbiy ko‘riklardan o‘tkazishni tashkil etish majburiyatini yuklaydi. Mazkur modda xodimlarning ko‘rikdan o‘tish bilan bog‘liq xarajatdor bo‘lmasligini, ko‘rik davomida ish joyi va o‘rtacha ish haqi saqlanishini ham kafolatlaydi. Shuningdek, qonunchilik majburiy tibbiy ko‘rikdan bo‘yin tovlagan xodimlarga nisbatan tegishli huquqiy choralar qo‘llashni nazarda tutadi. Bunda ish beruvchi va xodimning majburiyatlari bir-biridan farqlanishi, har ikki tomon qonun talablariga muvofiq harakat qilishi zarur. O‘n sakkiz yoshga to‘lmagan shaxslar uchun esa Mehnat kodeksining 414-moddasida dastlabki tibbiy ko‘rikdan o‘tmasdan ishga qabul qilmaslik va o‘n sakkiz yoshga to‘lguniga qadar har yili tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish talabi belgilangan. Eng muhimi, mehnat qonunchiligining mazkur normalari xodimning sog‘lig‘i va hayotini muhofaza qilish, xavfsiz mehnat sharoitlarini ta’minlash hamda mehnat munosabatlarida qonuniylikni mustahkamlashga qaratilgan. Shunday ekan, majburiy tibbiy ko‘riklarni o‘z vaqtida va qonunchilik talablariga muvofiq tashkil etish ish beruvchining qonuniy majburiyati, belgilangan hollarda ko‘rikdan o‘tish esa xodimning mehnat sohasidagi majburiyatlaridan biridir. Ushbu talablarning to‘g‘ri bajarilishi xodimlarning sog‘lig‘ini muhofaza qilish va mehnat xavfsizligini ta’minlashga xizmat qiladi.

Foydalanilgan normativ-huquqiy manbalar:

1. O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi. 2022-yil 28-oktabrdagi O‘RQ-798-son Qonun, 360- va 414-moddalar. Rasmiy manba: https://lex.uz/uz/acts/-6257288.

2. O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirining 2012-yil 10-iyuldagi 200-son buyrug‘i bilan tasdiqlangan «Xodimlarni tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish tartibi to‘g‘risida»gi Nizom. Adliya vazirligida 2012-yil 29-avgustda 2387-son bilan ro‘yxatdan o‘tkazilgan. Rasmiy manba: https://lex.uz/uz/acts/-2046010.

3. O‘zbekiston Respublikasining «Mehnatni muhofaza qilish to‘g‘risida»gi Qonuni, 24-modda. Rasmiy manba: https://lex.uz/uz/acts/-3031427.

Muallif: Abdiraxmonov Amirbek Azizjon o‘g‘li