Muhokamat ul-lugʻattayn

Yozilish davri va tarixiy sharoitNavoiy yashagan Temuriylar davrida (XV asr) Hirot va Samarqand madaniy hayotningmarkazlari edi. Saroy muhitida, ilm va she’riyatda fors tili ustun mavqega ega bo‘lib, ko‘plabturkiy tilli shoirlar ham ijodini forsiy tilda olib borardi. Turkiy til esa kundalik muloqot vaharbiy-ma’muriy sohada keng qo‘llansa-da, «yuksak adabiyot tili» sifatida yetarlicha e’tirofetilmasdi.Navoiy bu holatni o‘zgartirishni o‘z hayotiy maqsadi qildi. U turkiy tilda «Xamsa», «Xazoyinul-maoniy» devonlari, «Mahbub ul-qulub» kabi asarlar yaratdi. «Muhokamat ul-lug‘atayn»esa shu ijodiy faoliyatning nazariy xulosasi, ya’ni «nega men turkiy tilda yozdim» degansavolga javob sifatida qaraladi.

Asarning tuzilishiRisola an’anaviy tarzda hamd va na’t bilan boshlanadi. Undan so‘ng muallif so‘zning insonhayotidagi o‘rni, tilning ahamiyati haqida mulohaza yuritadi. Asosiy qismda turkiy va forstillari qiyosiy tahlil qilinadi, yakunda esa muallif o‘z maqsadi va fikrlarini umumlashtiradi.Asar nasrda yozilgan bo‘lib, bayon uslubi sodda emas, ammo mantiqiy izchil va dalilga boy.

Muhokamat ul-lug‘atayn: Navoiyning ona tili haqidagi risolasi

Page 1 of 3Asosiy g‘oyalar

1. Turkiy tilning boyligiNavoiyning asosiy da’vosi shuki, turkiy til leksik va grammatik jihatdan boy, ifodaimkoniyatlari keng. U, ayniqsa, fe’llardagi ma’no nozikliklari, ot-qush, ov va tabiat bilanbog‘liq atamalardagi xilma-xillik, so‘z yasalishining boyligini misol qilib keltiradi. Uningfikricha, turkiy tilda shunday ma’no ottenkalarini bildiruvchi so‘zlar mavjudki, ularning forstilidagi muqobili yo‘q yoki tavsifiy ibora bilan berilishiga to‘g‘ri keladi.

2. Fors tilining qadriMuhimi shundaki, Navoiy fors tilini kamsitmaydi. U forsiy she’riyatning yuksakligini tanoladi, o‘zi ham «Foniy» taxallusi bilan forsiy devon tuzgan. Uning e’tirozi tilga emas, balkiturkiy tilni «past» deb hisoblaydigan yoki o‘z ona tilida ijod qilishga qodir bo‘la turib, undanyuz o‘giradigan shoirlarning munosabatiga qaratilgan. Shu jihatdan asar til dushmanligigaemas, til adolatiga da’vat sifatida yozilgan.

3. Shoirlarga murojaatMuallif turkiy tilli shoirlarni o‘z tilining imkoniyatlarini ishga solishga undaydi. U turkiy tildaqanday mukammal she’r yozish mumkinligini o‘z ijodi misolida ko‘rsatganini ta’kidlaydi vatilning «kambag‘al» ko‘rinishi uning o‘zidan emas, undan foydalana olmaslikdan ekaniniuqtiradi.

4. Ikki tilli jamiyat tasviriAsarda turkiy va forsiyzabon (sart) aholining birga yashashi va ikki tilning o‘zaro ta’siri hamaks etadi. Bu bizga o‘sha davrdagi lisoniy vaziyat, ikki tillilik va madaniyatlararo aloqalarhaqida qimmatli ma’lumot beradi.

Asarning ilmiy ahamiyatiQiyosiy tilshunoslik ibtidosi. Risola turkiy va fors tillarini qiyoslash tajribasi sifatida o‘zdavri uchun noyob hodisadir.Til siyosati masalasi. Navoiy aslida ona tilining jamiyatdagi o‘rni, uning maqomi haqidagapiradi; bu bugungi «til siyosati» tushunchasiga yaqin mavzudir.Eski o‘zbek (chig‘atoy) tili manbai. Asar XV asr turkiy adabiy tilining leksikasi, uslubi vaimkoniyatlarini o‘rganishda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi.Milliy o‘zlik g‘oyasi. Unda ona tilining qadriyat sifatida e’tirof etilishi keyingi asrlardao‘zbek adabiy tili va milliy ongning shakllanishiga ta’sir ko‘rsatgan.

Muhokamat ul-lug‘atayn: Navoiyning ona tili haqidagi risolasi

Page 2 of 3Asarning badiiy xususiyatlariRisola ilmiy mazmunga ega bo‘lsa-da, unda Navoiyning badiiy mahorati yaqqol seziladi:fikrlar mantiqiy dalillar, qiyoslar va misollar bilan mustahkamlanadi, ohangda esa mag‘rurlikbilan birga mulohazakorlik va kamtarlik uyg‘unlashadi. Muallif xolis ko‘rinishga intiladi, ya’nio‘z fikrini bosim bilan emas, ishontirish orqali yetkazadi.

Bugungi kundagi ahamiyati«Muhokamat ul-lug‘atayn» besh asrdan ko‘proq vaqt o‘tgan bo‘lsa-da, o‘z dolzarbliginiyo‘qotmagan. Asarning asosiy xulosasi, ya’ni har bir xalqning o‘z tili qadrlanishi,rivojlantirilishi va uning ifoda kuchi ishga solinishi lozimligi bugun ham muhimdir. U o‘zbektili va adabiyotini o‘rganuvchilar uchun ham, umuman, til va madaniyat munosabatlarinitahlil qiluvchilar uchun ham ilhom manbaidir.

XulosaAlisher Navoiy «Muhokamat ul-lug‘atayn» asarida o‘z ona tilining haqiqiy qadrini ilmiy vabadiiy dalillar bilan ko‘rsatib berdi. U turkiy tilni fors tiliga qarama-qarshi qo‘ymasdan,uning o‘z o‘rnini, o‘z qudratini isbotladi. Shu bois asar nafaqat adabiyot tarixining, balkio‘zbek va turkiy xalqlar milliy o‘zlik tarixining ham muhim sahifasi hisoblanadi.