Ota onalik huquqidan mahrum qilish

---

OTA-ONALIK HUQUQIDAN MAHRUM QILISH: HUQUQIY ASOSLARI, TARTIBI VA OQIBATLARI

Narziloyeva Shalola Hamro qizi

Buxoro davlat universiteti Yuridik fakulteti, 5.3-Yurs guruh talabasi

Annotatsiya. Mazkur tezisda ota-onalik huquqidan mahrum qilishning huquqiy tabiati, Oila kodeksida belgilangan asoslari, sud tartibi va oqibatlari tahlil qilinadi. Shuningdek, ota-onalik huquqini cheklash va tiklash institutlari bilan o'zaro bog'liqligi ko'rsatilib, amaliyotdagi muammolarni bartaraf etishga qaratilgan takliflar beriladi.

Kalit so'zlar: ota-onalik huquqi, mahrum qilish, bolaning eng ustun manfaatlari, vasiylik va homiylik organi, aliment, cheklash, huquqni tiklash.

Kirish

Oila, otalik, onalik va bolalik davlat himoyasidadir [2, 4-modda]. Ota-onalik huquqi o'z mohiyatiga ko'ra ota-onaning shaxsiy xohishini emas, balki bolani tarbiyalash, uning sog'lig'i va rivojlanishini ta'minlash burchini ifodalaydi. Ota-ona bu burchni buzganda, davlat bolaning manfaatini himoya qilish uchun aralashadi. Bunday aralashuvning eng keskin shakli ota-onalik huquqidan mahrum qilishdir. BMT Bola huquqlari to'g'risidagi Konvensiyasining 9-moddasiga ko'ra, bolani ota-onasidan ajratish faqat vakolatli organ qonunga muvofiq, bolaning eng ustun manfaatlari yo'lida qaror qilgan taqdirdagina mumkin [4]. Shu sababli mahrum qilish ota-onaga jazo berish vositasi emas, balki bolani himoya qilish choralaridan biridir.

1. Mahrum qilish asoslari

Oila kodeksining 79-moddasiga ko'ra, ota-ona (ulardan biri) quyidagi hollarda ota-onalik huquqidan mahrum qilinishi mumkin [2; 6]:

• ota-onalik majburiyatlarini bajarishdan, shu jumladan aliment to'lashdan bo'yin tovlasa;
• uzrsiz sabablarga ko'ra bolasini tug'ruqxonadan yoki boshqa davolash, tarbiya, ijtimoiy himoya muassasasidan olishdan bosh tortsa;
• ota-onalik huquqlarini suiiste'mol qilsa;
• bolaga nisbatan shafqatsiz muomalada bo'lsa, jismoniy kuch ishlatsa yoki ruhiy tazyiq o'tkazsa;
• surunkali alkogolizm yoki giyohvandlikdan aziyat chekib, bolaga xavf tug'dirsa;
• bolalarining hayoti yoki sog'lig'iga yoxud turmush o'rtog'ining hayoti yoki sog'lig'iga qarshi qasddan jinoyat sodir etgan bo'lsa.

Asoslar ro'yxati qonunda belgilangan va sud ularni keng talqin qila olmaydi. Biroq har bir holatda ota-onaning xatti-harakati bolaning manfaatiga qanday ta'sir qilganini aniqlash zarur.

2. Mahrum qilish tartibi

Oila kodeksining 80-moddasiga muvofiq ota-onalik huquqidan mahrum qilish faqat sud tartibida amalga oshiriladi [2; 5]. Bunday ishlar bo'yicha da'voni ota (ona), ularning o'rnini bosuvchi shaxslar, prokuror, shuningdek vasiylik va homiylik organi taqdim etishi mumkin, ishda prokuror va vasiylik organi ishtirok etadi. Agar sud ish ko'rilayotganda ota-ona (ulardan biri)ning harakatida jinoyat alomatlarini aniqlasa, bu haqda prokurorga xabar berishi shart [2]. Sud bolalarning kelgusidagi tarbiyasi uchun yetarli sharoitlarni ta'minlash maqsadida zarur hollarda alohida yashayotgan ota yoki onaning turgan joyini aniqlab, uni ishda ishtirok etishga jalb qiladi [5].

3. Mahrum qilish oqibatlari

Mahrum qilingan ota-ona bolaga nisbatan ota-onalik huquqlaridan foydalana olmaydi, bola esa vasiylik va homiylik organi himoyasiga o'tkazilishi mumkin. Shu bilan birga Oila kodeksining 81-moddasiga ko'ra, mahrum qilish ota-onani o'z bolasiga ta'minot berish majburiyatidan ozod qilmaydi [2; 5]. Bu qoida bolaning moddiy manfaatlari himoyasini kafolatlaydi. Bolani farzandlikka olishga ota-ona (ulardan biri) mahrum qilinganligi haqidagi sud qarori chiqarilgan kundan kamida olti oy o'tgach yo'l qo'yiladi [6].

4. Cheklash va tiklash institutlari

Qonunchilik mahrum qilishdan yumshoqroq chorani ham nazarda tutadi. Oila kodeksining 83-moddasiga ko'ra, sud bolaning eng ustun manfaatlarini hisobga olib, ota-onani mahrum qilmay turib, bolani ota-onadan (ularning biridan) olish to'g'risida qaror chiqarishi (ota-onalik huquqini cheklashi) mumkin. Bu bolani ota-ona bilan qoldirish xavfli bo'lib, mahrum qilish uchun esa yetarli asoslar mavjud bo'lmagan hollarda qo'llanadi. Agar ota-ona o'z xulq-atvorini o'zgartirmasa, vasiylik va homiylik organi cheklash to'g'risidagi qaror chiqarilgandan keyin olti oy o'tgach, mahrum qilish haqida da'vo taqdim etishi shart [2; 8].

Ota-onalik huquqini tiklash 82-modda bilan tartibga solingan. U mahrum qilingan ota-onaning da'vosiga binoan sud tartibida amalga oshiriladi. Tiklash uchun ota-ona o'z xulq-atvorini, turmush tarzini va (yoki) bola tarbiyasiga munosabatini o'zgartirgan bo'lishi lozim. O'n yoshga to'lgan bolaga nisbatan huquqni tiklashga faqat uning roziligi bilan yo'l qo'yiladi. Bola farzandlikka olingan va farzandlikka olish bekor qilinmagan bo'lsa, tiklashga yo'l qo'yilmaydi [2; 7].

5. Muammolar va takliflar

Huquqiy mexanizm bolaning manfaatini himoya qilishga yo'naltirilgan bo'lsa-da, amaliyotda quyidagi masalalar e'tiborni talab qiladi:

• birinchidan, mahrum qilish choralari ko'pincha bola jabr ko'rgandan keyin qo'llanadi. Shu sababli mahalla, maktab, sog'liqni saqlash va vasiylik organlari o'rtasida xavf ostidagi oilalarni erta aniqlash va ularga yordam ko'rsatishning yagona tartibini kuchaytirish zarur;
• ikkinchidan, ota-onalik huquqini cheklash institutini mahrum qilishdan oldingi samarali chora sifatida keng qo'llash va bunda ota-ona bilan reabilitatsiya ishlarini olib borish maqsadga muvofiq;
• uchinchidan, sud muhokamasida bolaning fikrini eshitish va uni inobatga olish kafolatlarini (Konvensiyaning 12-moddasi [4]) amalda kuchaytirish lozim;
• to'rtinchidan, mahrum qilingan ota-onadan aliment undirish mexanizmini takomillashtirish bolaning moddiy kafolatini mustahkamlaydi.

Xulosa

Ota-onalik huquqidan mahrum qilish bola manfaatini himoya qilishning eng so'nggi chorasi bo'lib, uni qo'llashda qonuniy asoslar, sud tartibi va bolaning eng ustun manfaatlari tamoyiliga qat'iy amal qilinishi zarur. Profilaktika va cheklash institutlarini rivojlantirish, bola fikrini inobatga olish hamda reabilitatsiya choralarini kuchaytirish oilaviy-huquqiy munosabatlarda bolalar huquqlarini real himoya qilishga xizmat qiladi.

Foydalanilgan adabiyotlar

1. O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent: O'zbekiston, amaldagi tahrir. – URL: https://lex.uz (murojaat sanasi: 08.11.2026).

2. O'zbekiston Respublikasining Oila kodeksi (1998-yil 30-aprel, 607-I-son Qonun bilan tasdiqlangan). – URL: https://lex.uz/docs/-104720 (murojaat sanasi: 08.11.2026).

3. O'zbekiston Respublikasining 2008-yil 7-yanvardagi ORQ-139-son «Bola huquqlarining kafolatlari to'g'risida»gi Qonuni. – URL: https://lex.uz (murojaat sanasi: 08.11.2026).

4. Bola huquqlari to'g'risidagi Konvensiya. BMT Bosh Assambleyasi, 1989-yil 20-noyabr. – URL: https://www.un.org (murojaat sanasi: 08.11.2026).

5. O'zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining bolalar tarbiyasi bilan bog'liq nizolarni hal qilishda sudlar tomonidan qonunchilikni qo'llash masalalariga oid qarori. – URL: https://lex.uz/acts/-1447402 (murojaat sanasi: 08.11.2026).

6. Qanday hollarda ota-onalik huquqidan mahrum qilish mumkin? Huquqiy tushuntirishlar. – URL: https://lex.uz/explanation/584 (murojaat sanasi: 08.11.2026).

7. Ota-onalik huquqidan mahrum qilish va tiklash. Yuridik maslahatlar. – URL: https://gov.uz/oz/advice/58/document/618 (murojaat sanasi: 08.11.2026).

8. Ota-onalik huquqining cheklanishi va uning oqibatlari. – URL: https://advice.uz/oz/documents/622 (murojaat sanasi: 08.11.2026).

Abstract

The article analyzes the legal grounds, judicial procedure and consequences of the deprivation of parental rights under the Family Code of the Republic of Uzbekistan. It also examines the related institutions of restriction and restoration of parental rights, and proposes measures such as early prevention, wider use of restriction as a milder measure, rehabilitation of parents and stronger guarantees for hearing the child's opinion.

Keywords: parental rights, deprivation, best interests of the child, guardianship authority, alimony, restriction, restoration.