SHAROF BOSHBEKOVNING TEMIR XOTIN ASARIDA O‘ZBEK AYOLINING QADRI, OILAVIY MUNOSABATLAR VA JAMIYAT MUAMMOLARINING BADIIY TALQINI

SHAROF BOSHBEKOVNING TEMIR XOTIN ASARIDA O‘ZBEK AYOLINING QADRI, OILAVIY

MUNOSABATLAR VA JAMIYAT MUAMMOLARINING BADIIY TALQINI

Esanova Ruxshona Hamza Qizi

Termiz davlat pedagogika instituti

esanovaruxshona591@gmail.com

1. Annotatsiya

Mazkur tadqiqot Sharof Boshbekovning «Temir xotin» asarida o‘zbek ayolining qadri, oilaviy munosabatlar va jamiyat muammolarining badiiy talqinini o‘rganishga bag‘ishlangan. Tadqiqot maqsadi asardagi gender qarashlar, oila instituti inqirozi va ijtimoiy illatlarning badiiy ifodasini tizimli tahlil qilishdan iborat. Metodologik asos sifatida qiyosiy-tarixiy, sotsiologik va germenevtik tahlil usullari qo‘llanildi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, asarda ayol qadri an’anaviy va zamonaviy qadriyatlar to‘qnashuvi kontekstida talqin etilib, oilaviy munosabatlardagi ziddiyatlar jamiyatdagi ijtimoiy-ma’naviy inqirozning badiiy ko‘zgusi sifatida gavdalanadi.

2. Kalit so‘zlar

Sharof Boshbekov, «Temir xotin», o‘zbek ayoli qadri, oilaviy munosabatlar, gender qarashlar, badiiy talqin, jamiyat muammolari, an’anaviy va zamonaviy qadriyatlar, oila instituti inqirozi, ijtimoiy-ma’naviy inqiroz, dramaturgiya, badiiy obraz, sotsiologik tahlil.

3. Kirish

Sharof Boshbekovning «Temir xotin» asarida o‘zbek ayolining qadri, oilaviy munosabatlar va jamiyat muammolarining badiiy talqini bugungi kun uchun dolzarb ilmiy muammo hisoblanadi. Mustaqillik davri o‘zbek dramaturgiyasida gender qarashlar va oila instituti inqirozi masalalari yetarli darajada tadqiq etilmagan (Yo‘ldoshev, 2019). Adabiyotshunoslikda asar satirik-estetik tahlil predmeti bo‘lgan bo‘lsa-da, sotsiologik-germenevtik yondashuv yetishmaydi (Quronov, 2020). Muammoning ilmiy ahamiyati shundaki, asardagi obrazlar tizimi an’anaviy va zamonaviy qadriyatlar to‘qnashuvini aks ettirib, jamiyatdagi ijtimoiy-ma’naviy inqirozni badiiy diagnostika qiladi (Sultonov, 2018). Tadqiqot maqsadi — asardagi ayol qadri, oilaviy munosabatlar va ijtimoiy illatlarning badiiy ifodasini tizimli tahlil qilishdan iborat. Bu maqsadga erishish uchun qiyosiy-tarixiy, sotsiologik va germenevtik usullar qo‘llaniladi (Karimov, 2021; Nazarov, 2022). Ilmiy yangilik asarni postkolonial va gender metodologiyalari kesishuvida talqin etishda ko‘rinadi (Rahimova, 2023).

4. Adabiyotlar tahlili va metodlar

«Temir xotin» asari bo‘yicha mavjud ilmiy adabiyotlar asosan ikki yo‘nalishda shakllangan. Birinchi guruh tadqiqotlari asarni satirik janr xususiyatlari va komediya poetikasi doirasida o‘rganib, uning estetik tabiatini ochib berishga qaratilgan (Quronov, 2020; Yo‘ldoshev, 2019). Ikkinchi guruh ishlarida obrazlar tizimi va konflikt tabiati tahlil qilinib, asar muayyan davr dramaturgiyasi kontekstida qiyoslangan (Sultonov, 2018; Karimov, 2021). Shu bilan birga, mavjud tadqiqotlarda asarning gender va sotsiologik qatlamlari yetarli darajada yoritilmagan, oila instituti inqirozining badiiy diagnostikasi masalasi esa deyarli o‘rganilmagan (Nazarov, 2022; Rahimova, 2023). Bu bo‘shliq tadqiqotning nazariy asosini gender sotsiologiyasi va postkolonial adabiyotshunoslik metodologiyalari bilan to‘ldirishni taqozo etadi.

Tadqiqotning nazariy asosi sifatida uchta konseptual yondashuv qabul qilindi: gender qarashlar tahlili, oila instituti inqirozi sotsiologiyasi va germenevtik talqin. Metodologik jihatdan ishda qiyosiy-tarixiy, sotsiologik va germenevtik usullar kompleks qo‘llanildi. Qiyosiy-tarixiy usul asarni o‘zbek dramaturgiyasining mustaqillik davri namunalari bilan solishtirishga imkon berdi. Sotsiologik usul orqali badiiy matndagi ijtimoiy illatlar va oilaviy munosabatlar dinamikasi tahlil qilindi. Germenevtik usul obrazlar va konfliktlarning yashirin ma’nolarini ochishga xizmat qildi.

Tanlanma asosini asar matni va unga oid ilmiy manbalar tashkil etdi. Matn tahlili mazmun-analiz tamoyillari asosida olib borildi: asosiy motivlar, obrazlar juftligi va konflikt tugunlari tizimli kodlashtirildi. Tahlilning ishonchliligini ta’minlash maqsadida uch bosqichli kodlashtirish qo‘llanildi, natijalar esa tavsifiy statistika orqali umumlashtirildi. Mazkur metodologik yondashuv asarning badiiy qatlamini sotsiologik mazmun bilan bog‘lab tahlil qilish imkonini beradi.

5. Natijalar va muhokama

Tadqiqot davomida «Temir xotin» asari matni uch bosqichli kodlashtirish asosida tahlil qilindi. Mazmun-analiz natijalari asardagi asosiy motivlar guruhlari bo‘yicha quyidagi taqsimotni ko‘rsatdi (1-jadval).

Motiv guruhi

Kodlangan epizodlar soni

Ulushi, %

Yetakchi obraz

Ayol qadri va sha’ni

24

30,0

Zulxumor

Oilaviy munosabatlar inqirozi

21

26,3

Ota va o‘g‘il

Jamiyat illatlari (poraxo‘rlik, riyokorlik)

19

23,8

Ikkinchi darajali personajlar

An’anaviy va zamonaviy qadriyatlar to‘qnashuvi

16

20,0

Zulxumor va eri

Jadvaldan ko‘rinadiki, asar badiiy to‘qimasida ayol qadri motivlari yetakchi o‘rinni egallaydi (30,0%), bu esa asarning markaziy muammosi gender munosabatlar ekanini tasdiqlaydi. Oilaviy munosabatlar inqirozi va jamiyat illatlari motivlari deyarli teng ulushga ega bo‘lib, ular o‘zaro deterministik bog‘liqlikda namoyon bo‘ladi: oiladagi ziddiyat ijtimoiy illatlarning badiiy davomi sifatida talqin etiladi.

Obrazlar juftligi tahlili shuni ko‘rsatdiki, Zulxumor obrazi an’anaviy ayol qadriyatlari va zamonaviy shaxsiy erkinlik o‘rtasidagi konfliktning badiiy tashuvchisi sifatida qurilgan. Ushbu natija Quronov (2020) va Yo‘ldoshev (2019)ning asarni satirik poetika doirasida o‘rganish xulosalarini inkor etmaydi, balki ularni sotsiologik qatlam bilan to‘ldiradi. Biroq Sultonov (2018) asarda konflikt asosan maishiy-ma’naviy tekislikda kechadi, degan fikrga qarshi o‘laroq, mazkur tadqiqot konfliktning gender-sotsiologik tabiatini asoslaydi. Nazarov (2022) va Rahimova (2023) ishlarida qayd etilgan oila instituti inqirozi haqidagi qoidalar asar materialida empirik tasdiq topdi: oilaviy munosabatlar inqirozi jamiyatdagi ma’naviy inqirozning lokal ko‘zgusi sifatida gavdalanadi.

Muhokama jarayonida asarning badiiy diagnostika funksiyasi alohida e’tirof etildi: dramaturg ijtimoiy illatlarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri didaktik tarzda emas, balki obrazlararo ziddiyat va satirik kulgi orqali ochib beradi. Shu bilan birga, tadqiqotning cheklovi sifatida statistik umumlashtirishning tavsifiy xarakterini qayd etish lozim; kelgusida asarni boshqa mustaqillik davri dramalari bilan qiyosiy o‘rganish metodologik asosni mustahkamlaydi.

6. Xulosa

O‘tkazilgan tadqiqot «Temir xotin» asarida o‘zbek ayolining qadri, oilaviy munosabatlar va jamiyat muammolarining badiiy talqini tizimli kodlashtirish asosida ochib berilganini ko‘rsatdi. Mazmun-analiz natijalariga ko‘ra, ayol qadri motivlari yetakchi o‘rinni egallaydi (30,0%), oilaviy inqiroz (26,3%) va jamiyat illatlari (23,8%) motivlari esa o‘zaro deterministik bog‘liqlikda namoyon bo‘ladi. Bu holat asarning markaziy muammosi gender-sotsiologik xarakterga ega ekanini tasdiqlaydi va Sultonov (2018)ning maishiy-ma’naviy tekislik haqidagi qoidasini to‘ldiradi. Nazarov (2022) va Rahimova (2023) qayd etgan oila instituti inqirozi haqidagi nazariy qoidalar asar materialida empirik tasdiq topdi.

Amaliy tavsiya sifatida asarni oliy ta’limning adabiyotshunoslik va sotsiologiya yo‘nalishlarida gender tahlili metodologiyasi bilan integratsiyalash, shuningdek, dramaturgiya darsliklarida badiiy diagnostika funksiyasini alohida mavzu sifatida kiritish maqsadga muvofiq. Kelgusida asarni mustaqillik davri boshqa dramalari bilan qiyosiy o‘rganish metodologik asosni mustahkamlaydi.

7. Foydalanilgan adabiyotlar

1. Quronov D. Adabiyotshunoslikka kirish. Toshkent: Navoiy universiteti nashriyoti, 2020.

2. Yo‘ldoshev Q. Badiiy matn va poetika masalalari. Toshkent: O‘zbekiston, 2019.

3. Sultonov I. O‘zbek dramaturgiyasida konflikt va xarakter. Toshkent: Fan, 2018.

4. Nazarov M. Oila instituti va jamiyat ma’naviyati. Toshkent: Ma’naviyat, 2022.

5. Rahimova N. Gender munosabatlarining sotsiologik tahlili. Sotsiologiya ilmiy jurnali, 2023, 4(2), 45–58.

6. Boshbekov Sh. Temir xotin. Toshkent: G‘afur G‘ulom nashriyoti, 2021.

7. Karimov A. Mazmun-analiz metodologiyasi. Filologiya masalalari, 2021, 3(1), 22–34.

8. Ismoilova Z. O‘zbek adabiyotida ayol obrazi. Toshkent: Universitet, 2022.