Smart Textile Technologies: Recent Advances and Challenges

AQLLI MATO (SMART TEXTILE) TEXNOLOGIYALARI: SO‘NGGI YUTUQLAR VA MUAMMOLAR

Muallif: Aliqulova Marjona Valijon qizi

Ta’lim muassasasi: Toshkent kimyo texnologiyalari xalqaro universiteti

Yo‘nalish: Libos dizayni, 1-kurs

Ilmiy rahbar: Eshmamatov Baxodir Xolmirzayevich

Annotatsiya

To‘qimachilik mahsulotlari qadim zamonlardan beri inson hayotida, ham iqtisodiy, ham ijtimoiy munosabatlarda keng qo‘llanilib kelinmoqda. Hozirgi kunda esa aqlli matoga bo‘lgan ehtiyoj yanada ortib bormoqda. Muayyan funksiyalarni bajarishga mo‘ljallangan yuqori sifatli va yuqori samaradorlikka ega aqlli matolar tobora ommalashib bormoqda.

Masalan, haroratni tartibga soluvchi va mushak tebranishlarini nazorat qiluvchi (kosmik kostyumlar kabi) kiyimlar keng qo‘llanilmoqda. Ularning qo‘llanish sohasi oddiy kundalik kiyimlardan tashqari tibbiyot va sog‘liqni saqlash, ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish, harbiy va aerokosmik sohalargacha kengayib bormoqda.

Ushbu maqola aqlli matolar sohasidagi so‘nggi yutuqlar va muammolarni yoritishga qaratilgan. Aqlli matolar asosida yaratilgan mahsulotlarning imkoniyatlari nihoyatda keng bo‘lib, ular tibbiy qurilmalar, moda, ko‘ngilochar soha va mudofaa tizimlarida qo‘llanilishi mumkin.

Bunda foydalanuvchilar uchun qulaylik muhim omil hisoblanadi. Aqlli matolarni ishlab chiqish ko‘p tarmoqli yondashuvni talab qiladi, ya’ni aqlli matolar, mikroelektronika va kimyo sohalari bilimlari to‘qimachilik ishlab chiqarish jarayonlari bilan uyg‘un holda qo‘llanilishi zarur.

Kalit so‘zlar: aqlli matolar; to‘qimachilik; qo‘llanilish sohalari.

Kirish

To‘qimachilik sanoatining rivojlanishi insoniyat taraqqiyoti bilan bevosita bog‘liqdir. Uning tarixini barglardan tayyorlangan kiyimlardan boshlab, keyinchalik ipak va paxta kabi tabiiy mahsulotlarning paydo bo‘lishi orqali kuzatish mumkin.

Bu materiallar insonning farovonligi va qulayligini oshirdi. So‘ngra esa sintetik materiallar paydo bo‘lib, so‘nggi asr davomida hayotimizni sezilarli darajada yaxshiladi.

Hozirgi kunda yuqori sifatli mahsulotlarga bo‘lgan talab mavjud to‘qimachilik qo‘llanmalarini yanada rivojlantirishga turtki bermoqda.

Zamonaviy jamiyat rivojlanishi natijasida tabiiy tolalar (masalan, paxta yoki kanop) hamda kimyoviy tolalar (masalan, poliamid yoki viskoza) endilikda barcha talablarni to‘liq qondira olmayapti.

Iste’molchilar ehtiyojlari ortib borayotgani sababli, tolalar energiya yig‘ish, rang o‘zgartirish va sog‘liqni nazorat qilish kabi maxsus xususiyatlarga ega bo‘lishi talab etilmoqda. Shuningdek, shakl xotirasi yoki issiqlikni saqlash xususiyatlariga ega materiallarga ham ehtiyoj ortmoqda.

Shu sababli, tabiiy va kimyoviy matolar paydo bo‘lgan dastlabki davrdan boshlab, ular kompozit materiallar bilan mustahkamlanib kelmoqda. Hozirgi kunda esa elektr o‘tkazuvchan yoki antibakterial xususiyatlarga ega funksional tolalar, ilg‘or xususiyatlarga ega aqlli tolalar, energiya yig‘uvchi, energiya saqlovchi, shaklni eslab qoluvchi, issiqlikni boshqaruvchi materiallar keng qo‘llanilmoqda.

Bularning barchasi to‘qimachilikning nisbatan yangi avlodi hisoblangan aqlli matolar (smart textiles) deb ataladi.

Aqlli matolar uch turga bo‘linadi:

• Passiv aqlli matolar — tashqi muhitni sezadi.
• Faol aqlli matolar — tashqi ta’sirga javob beradi.
• Ultra-aqlli matolar — sezadi, javob beradi va muhitga moslashadi.

Asosiy qism

Aqlli matolar

Aqlli matolar — bu atrof-muhit holatini kuzata oladigan, ma’lumot almasha oladigan va foydalanuvchining holatini aniqlab, uni qayta ishlay oladigan intellektual tizimlardir.

Aqlli matolar ilk bor 1980-yillarning oxirida Yaponiyada paydo bo‘lgan. O‘sha paytda ipak iplar xotira effektiga ega material sifatida ishlatilgan.

Shundan buyon bu yo‘nalish turli sohalarda keng qo‘llanilishi sababli katta qiziqish uyg‘otib, rivojlanib bormoqda. Ilm-fan rivoji natijasida aqlli matolar texnologiyasi kiyim ishlab chiqarish, sun’iy intellekt, biotexnologiya, axborot texnologiyalari, xaos nazariyasi va nanotexnologiya kabi ko‘plab sohalar bilan integratsiyalashmoqda.

So‘nggi yillarda kiyiladigan texnologiyalar asosidagi shaxsiy tizimlar — sog‘liqni nazorat qilish, himoya va xavfsizlikni ta’minlash, sog‘lom turmush tarzini qo‘llab-quvvatlash — keng rivojlanmoqda.

Shu sababli aqlli matolarga bo‘lgan talab yanada ortib bormoqda. Masalan, rangini yoki shaklini o‘zgartira oladigan kiyimlar, tana haroratini tartibga soluvchi va mushak tebranishlarini boshqaruvchi kostyumlar katta yutuq hisoblanadi.

Undan tashqari, dori vositalarini yoki namlikni ajratib chiqaruvchi matolar ham ishlab chiqilgan. Aqlli matolar qo‘llanishi nafaqat kundalik kiyimlarda, balki tibbiyot, ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish, harbiy va aerokosmik sohalarda ham kengayib bormoqda.