Yoshlar oʻzgaryaptimi yoki zamonmi?

Har bir avlod o‘zidan keyingisini tushunishga qiynaladi. Qizig‘i, ularning deyarli har biri aynan bir xil e’tiroz bilan yashaydi: «Bizning davrimizda bunday emasdi».

Bu jumlani turli davrlarda, turli jamiyatlarda, turli insonlardan eshitish mumkin. Yoshi ulg‘aygan inson bugungi yoshlarning muomalasi, dunyoqarashi va qadriyatlaridan hayratlanadi. Yoshlar esa kattalarning qarashlarini eskirgan, talablarini esa zamondan ortda qolgan deb biladi. Har ikki tomon o‘z haqiqatiga ega. Ammo haqiqatlar to‘qnashgan joyda bir savol tug‘iladi: muammo kimda — o‘zgarayotgan yoshlardami yoki ularni o‘zgartirayotgan zamondami?

Balki savolning o‘zida biroz yanglishlik bordir. Chunki yoshlarni zamondan, zamonni esa insonlardan butunlay ajratib bo‘lmaydi.

Zamon — shunchaki taqvimdagi yillar almashinuvi emas. U insonlarning fikrlashi, yashash tarzi, imkoniyatlari va istaklari orqali shakllanadi. Shu bilan birga, inson dunyoga kelganida allaqachon mavjud bo‘lgan zamonning ta’sirida ulg‘ayadi. Demak, inson zamonni yaratadi, zamon esa insonni tarbiyalaydi. Bu jarayonning boshi va oxirini aniq belgilash qiyin.

Kechagi mezonlar bugungi haqiqatni o‘lchay oladimi?

Har bir avlod o‘z bolaligini mezon qilib oladi. O‘zi ulg‘aygan sharoitni tabiiy, o‘rgangan qadriyatlarini esa mutlaq to‘g‘ri deb hisoblashga moyil bo‘ladi. Keyingi avlod boshqacha yashay boshlasa, bu farqni ko‘pincha taraqqiyot emas, buzilish sifatida qabul qiladi.

Ammo insonning o‘zi o‘zgarmagan taqdirda ham uning atrofidagi dunyo o‘zgaradi. Bir vaqtlar katta jasorat talab qilgan ish bugun oddiy holga aylanishi mumkin. Ilgari tasavvurga sig‘magan imkoniyatlar bugun kundalik hayotning bir qismidir. Shunday ekan, kechagi sharoitda shakllangan qarashlar bilan bugungi insonni baholash qanchalik adolatli?

Biroq bu savolning boshqa tomoni ham bor. Har qanday yangilikni taraqqiyot deb qabul qilish ham xato. Chunki o‘zgarishning o‘zi yaxshilik yoki yomonlikni anglatmaydi. Insonning imkoniyatlari ko‘payishi uning tafakkuri ham chuqurlashganini kafolatlamaydi. Dunyo haqidagi ma’lumotlarning ortishi dunyoni yaxshiroq anglashga olib kelmasligi ham mumkin.

Demak, masala yoshlarning o‘zgarganida emas, bu o‘zgarishlarning mohiyatini qanday tushunishimizda.

Erkinlik ko‘paydimi yoki ta’sirlar?

Bugungi yoshlar avvalgi avlodlarga qaraganda ko‘proq ma’lumotga, turli qarashlar bilan tanishish imkoniyatiga va o‘z fikrini bildirish maydoniga ega. Lekin imkoniyatlarning ko‘payishi har doim ham insonning ichki erkinligi ortganini anglatmaydi.

Inson o‘z fikrini erkin bildira olishi mumkin, ammo bu fikrning qayerdan kelganini o‘zi ham bilmasligi ehtimol. U mustaqil tanlov qilayotganiga ishonishi mumkin, lekin uning istaklariga atrofdagilarning qarashlari, ijtimoiy tarmoqlar va jamiyatdagi muvaffaqiyat mezonlari ta’sir ko‘rsatayotgan bo‘lishi mumkin.

Shunda boshqa bir savol paydo bo‘ladi: insonning tanlovi qachon haqiqatan ham o‘ziniki bo‘ladi?

Balki erkinlik istagan narsasini tanlash bilangina cheklanmas. Balki u nima uchun aynan shu narsani istayotganini anglashdan boshlanar. O‘z fikriga ega bo‘lish uchun fikr bildirishning o‘zi yetmaydi — inson o‘z qarashlarini shubha ostiga qo‘yishdan ham qo‘rqmasligi kerak.

Bu talab faqat yoshlarga tegishli emas. O‘z qarashlarini mutlaq haqiqat deb biladigan katta avlod ham xuddi shu savol oldida turadi.

Har bir avlodning o‘z aybi bormi?

Yoshlarni zamon o‘zgartirdi, deb aytish oson. Lekin bu fikr insonni o‘z tanlovi uchun javobgarlikdan ozod qilmaydi. Sharoit insonning imkoniyatlarini belgilashi mumkin, ammo uning barcha qarorlarini to‘liq oqlab bera olmaydi.

Xuddi shuningdek, yoshlarning kamchiliklarini faqat tarbiya bilan izohlash ham yetarli emas. Chunki tarbiya faqat nasihatdan iborat emas. U insonning o‘zi ko‘rgan munosabatlarda, jamiyatdagi adolat mezonlarida, kattalarning amallarida va so‘z bilan ish o‘rtasidagi muvofiqlikda ham namoyon bo‘ladi.

Yoshdan halollik talab qilayotgan jamiyatning o‘zi halollikka qanchalik amal qiladi? Mustaqil fikrlashni istayotgan kattalar o‘zlariga qarshi bildirilgan fikrni qay darajada qabul qila oladi? Mas’uliyatni targ‘ib qilayotgan muhit yoshlarning xato qilishiga va undan saboq olishiga imkon beradimi?

Bu savollar faqat yoshlarning muammolarini emas, ularni shakllantirayotgan muhitning holatini ham ko‘rsatadi.

Zero, avlodlar o‘rtasidagi tafovutni faqat bir tomonning aybi bilan izohlash murakkab hodisani haddan tashqari soddalashtirishdir.

Balki asosiy muammo o‘zgarishda emasdir?

Insoniyat tarixi o‘zgarishlar tarixidir. Har bir davr avvalgi davrdan nimanidir oladi, nimanidir rad etadi va o‘ziga xos yangi qarashlarni shakllantiradi. Agar yoshlar umuman o‘zgarmaganida, jamiyat ham bugungi holatiga kelmagan bo‘lardi. Agar barcha eski qarashlar eskirganligi uchun rad etilganida esa, insoniyat o‘z tajribasining katta qismini yo‘qotgan bo‘lardi.

Shuning uchun avlodlar o‘rtasidagi munosabat tanlovdan iborat bo‘lmasligi kerak: yo eski qadriyatlar, yo yangi qarashlar. Asl masala — qaysi qadriyatlar vaqt sinovidan o‘tishga arziydi, qaysi qarashlar esa yangi sharoitda qayta ko‘rib chiqilishi kerakligini anglashda.

Har bir yangilikni qabul qilish shart emas. Har bir eski qarashni saqlab qolish ham shart emas. Muhimi, qaror yoshiga qarab emas, mazmuniga qarab qabul qilinsin.

Balki yetuklik ham shundadir: inson yangilikni faqat yangiligi uchun qabul qilmasin, eskilikni esa faqat eskiligi uchun rad etmasin.

Xulosa o‘rnida

«Yoshlar o‘zgaryaptimi yoki zamonmi?» degan savolga bitta aniq javob berish qiyin. Chunki yoshlar o‘zgaradi, ularni o‘rab turgan muhit o‘zgaradi, bu o‘zgarishlarga munosabatimiz ham vaqt o‘tishi bilan yangilanadi.

Ammo bir narsani unutmaslik kerak: bugungi yoshlar ertangi katta avlodga aylanadi. Bugun ularni tushunishga qiynalayotgan insonlar bir vaqtlar o‘zlari ham kimningdir nazarida tushunarsiz yoshlar bo‘lgan. Ertaga esa bugungi yoshlar o‘zidan keyingi avlodga qarab, ehtimol, xuddi shu e’tirozni takrorlaydi.

Shunda savol yana qaytadi: ular ham o‘zgardimi yoki zamonmi?

Balki insoniyatning eng katta muammosi o‘zgarishda emas, o‘zgarishni faqat boshqalarda ko‘rishidadir. Biz boshqalarning qanday o‘zgarayotganini kuzatamiz, lekin o‘z qarashlarimiz qachon va nima sababdan shakllanganini kamdan-kam so‘roq qilamiz.

Ehtimol, zamonni tushunishning birinchi sharti yoshlarni ayblash ham, ularni oqlash ham emas, avvalo o‘zimizning qarashlarimizni qayta ko‘rib chiqishga tayyor bo‘lishdir.