Ensiklopediya2 daqiqa
OILADA OTA-ONA VA BOLALAR MUNOSABATLARINING IJTIMOIY-PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI
Ma’lumki, jamiyatning muhim bo‘g‘ini bo‘lgan oilalar qanchalik tinch va totuv bo‘lsa, shundagina davlat tinch va barqaror ravnaq topishi mumkin. Shu jihatdan, oila qo‘rg‘onining mustahkamligi va unda ma’naviy jihatlarning shakllanishi hamda amalga oshirilishi muhim ahamiyatga ega. Binobarin oila deb atalmish muqaddas makonda farzandlar kamolga yetadi, ulg‘ayadi. Ushbu maqolada ota-ona va bolalar munosabatlarining ijtimoiy-psixologik xususiyatlari haqidagi ma’lumotlar bayon etilgan.
«Eng katta baxt, men buni ming marta qaytarishdan charchamayman, oilamiz tinch bo‘lsin! Oila kichik vatan, oila tinch bo‘lsa, baxtli bo‘lsa, vatan tinch bo‘ladi», – deya ta’kidlagan O‘zbekiston Prezidenti [1].
Oila inson kamolotining dastlabki va eng muhim ijtimoiy muhitidir. Farzand oilada nafaqat irsiy xususiyatlarni, balki axloqiy qadriyatlar, xulq-atvor, ko‘nikma va ijtimoiy munosabatlarni ham o‘zlashtiradi. Oila nikoh, qarindoshlik, o‘zaro hurmat, mehr-muhabbat va mas’uliyatga asoslangan kichik ijtimoiy guruhdir [2].
Sharq mutafakkirlari Abu Nasr Farobiy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino, Yusuf Xos Hojib, Kaykovus va Alisher Navoiy oilaviy tarbiyaning ahamiyatini alohida ta’kidlaganlar. “Avesto”da ham nikoh, ota-ona va farzandlarning burchlari, oilaviy munosabatlarga oid qimmatli fikrlar bayon etilgan [3].
Oila insonning mehr-muhabbat, ishonch, ma’naviy kamolot, hamjihatlik, qo‘llab-quvvatlash va ota-onalik mas’uliyati kabi muhim ehtiyojlarini qondiradi. Oilaviy munosabatlar tarixiy taraqqiyot davomida o‘zgarib, bolalar huquqlari va ehtiyojlarini hisobga olish tamoyillari shakllangan [4].
Tadqiqotlarga ko‘ra, bolalarning oilaviy muhit haqidagi tasavvurlari ota-onalar qarashlaridan farqlanishi mumkin. Psixolog G.T. Xomentauskas ota-ona va bola munosabatlarining beshta asosiy ko‘rinishini ajratgan:
1. **Demokratik munosabatlar.** Bola o‘zini sevimli va kerakli his qiladi. Natijada unda o‘ziga ishonch, ijobiy o‘zini baholash, mustaqillik va ota-onaga hurmat shakllanadi.
2. **Haddan tashqari g‘amxo‘rlik (giperproteksiya).** Ota-onaning ortiqcha e’tibori bolada barcha istaklari bajarilishi kerak degan tasavvurni shakllantirib, xudbinlik va mustaqillikning sust rivojlanishiga sabab bo‘lishi mumkin.
3. **E’tiborsizlik va mehrsizlik.** Bola o‘zini keraksiz his qilib, unda o‘ziga ishonchsizlik, xavotir, aybdorlik hissi va hissiy beqarorlik yuzaga kelishi mumkin.
4. **Norozilik va qarshilik.** Mehr yetishmovchiligi natijasida bola ota-onaga qarshi harakatlar qilishi, qaysarlik va tajovuzkorlik ko‘rsatishi mumkin.
5. **Ruhiy chekinish.** Uzoq davom etgan e’tiborsizlik bolaning yolg‘izlanishi, muloqotdan qochishi va jiddiy ruhiy qiyinchiliklarga duch kelishiga olib kelishi mumkin [5].
Rus psixologi V.V. Stolin ota-onalarning psixologik yordamga murojaatlarini besh toifaga ajratgan:
1. Farzand tarbiyasi yuzasidan ortiqcha xavotirlanish.
2. Ota-onaning noto‘g‘ri munosabati sabab yuzaga kelgan shikoyatlar.
3. Bolaning xulq-atvoridagi haqiqiy muammolar.
4. Oilaviy munosabatlar buzilishi bilan bog‘liq xulqiy og‘ishlar.
5. Kattalarning adolatsiz munosabati oqibatidagi psixologik muammolar.
Ushbu tasnif oilaviy muammolarni aniqlashda bolaning xulqini emas, balki ota-ona va farzand o‘rtasidagi munosabatlarni ham chuqur o‘rganish zarurligini ko‘rsatadi.
Giperproteksiya ota-onaning farzand tarbiyasiga haddan tashqari ko‘p vaqt, kuch va e’tibor sarflashi bilan tavsiflanadi. Bunday yondashuv bolaning mustaqil qaror qabul qilish qobiliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin [7].
Xulosa qilib aytganda, farzandlarning barkamol shaxs bo‘lib voyaga yetishi, mustaqil hayotga tayyorlanishi va jamiyatda munosib o‘rin egallashida sog‘lom oilaviy muhit hal qiluvchi ahamiyatga ega. O‘zaro hurmat, mehr-muhabbat, adolat va samimiy muloqotga asoslangan oilaviy munosabatlar bolalarning ruhiy barqarorligi, o‘ziga ishonchi hamda kelajakka ijobiy munosabatini mustahkamlaydi.
- Kunshiyeva Mavluda Sharofiddin Qizi