Ensiklopediya4 daqiqa
Adabiyotda zamon o‘zgarishi bilan birinchi va ikkinchi shaklning hosil bo‘lishi
Adabiyotda zamon o‘zgarishi bilan birinchi va ikkinchi shaklning hosil bo‘lishi

Kirish
Ertak xalq og‘zaki ijodining eng qadimiy va ommaviy janrlaridan biridir [11][15]. U bolalarga yaxshilik va yomonlikni anglashga yordam beradi. Ertaklar og‘izdan og‘izga o‘tib, yozib olinadi, tarjima qilinadi va qayta ishlanadi. Shu sababli bir asarning turli davrlarda bir nechta shakli yuzaga keladi. Ushbu maqolada birinchi shakl sifatida ertakning og‘zaki an’anasi va Sharl Perro varianti, ikkinchi shakl sifatida esa aka-uka Grimmlar hamda keyingi davrlarda bolalarga moslashtirilgan ko‘rinishlari o‘rganiladi.
Tadqiqot obyekti — mashhur «Qizil qalpoqcha» ertagi. Maqsad — uning turli davrlardagi shakllarini taqqoslab, mazmuni va g‘oyasi qanday o‘zgarganini aniqlash. Bunda qiyosiy-tarixiy tahlil usulidan foydalanildi.
Tadqiqot va izlanishlar bayoni
Og‘zaki ildizlar
«Qizil qalpoqcha»ning og‘zaki tarixi yozma manbalardan qadimiyroq, ammo uni aniq sanalash uchun dalillar yetarli emas. Ertakning eng qadimgi yozma varianti 1697-yilga tegishli [9]. Fransiya sharqi, Alp tog‘lari va Shimoliy Italiyada tarqalgan «Buvining hikoyasi» uning eski og‘zaki ko‘rinishlaridan biri hisoblanadi [4]. Unda qizil qalpoq yo‘q, qiz esa topqirligi bilan o‘zini qutqaradi [2][4]. Ayrim tarixchilar bo‘ri obrazi dastlab odam-bo‘ri haqidagi qo‘rquv bilan bog‘liq bo‘lganini taxmin qiladilar [1].
Perro varianti (1697)
Sharl Perro ertakni 1697-yilda «Ona G‘oz ertaklari» to‘plamiga kiritgan [1]. Qizil qalpoq obrazi aynan shu variantda paydo bo‘lgan deb hisoblanadi [8]. Zipes qizil rangni gunoh va nafs ramzi sifatida izohlaydi. Perro variantida qiz ham, buvi ham bo‘ri qornida qoladi. Shu sababli ertak kattalarga qaratilgan axloqiy ogohlantirish xususiyatiga ega bo‘lgan [2].
Grimm varianti (1812)
Yakob va Vilgelm Grimm ertakni 1812-yilda «Bolalar va oila ertaklari» to‘plamida «Rotkäppchen» nomi bilan nashr etdilar [1]. Bu variantda ovchi bo‘rining qornini yorib, qiz va buvini qutqaradi [9]. Natijada fojiali yakun najot bilan almashib, onaning gapiga quloq solish va itoat g‘oyalari kuchayadi.
Grimmlar to‘plamni 1857-yilgacha yetti marta tahrir qildilar. Ertaklar soni 156 tadan 210 taga yetdi [6]. Vilgelm Grimm bolalarga mos kelmaydigan dag‘al va jinsiy ishoralarni yumshatdi, yovuz qahramonlarning jazosi esa kuchaydi [5][10]. Bu o‘zgarishlar ertaklarning oilaviy o‘qishga moslashishiga yordam berdi.
XIX asrdan hozirgi kungacha
Sharl Marelle «Oltin qalpoqcha» kabi boshqa variantlarni ham nashr ettirdi [7]. Grimm ertagi 1823-yilda ingliz tiliga tarjima qilingach, kengroq tarqaldi [7]. XIX asr oxiridagi ayrim talqinlarda qiz onasiga quloq solmagani va yo‘lda chalg‘igani uchun jazolanadi [1].
Zamonaviy bolalar kitoblarida esa turli gibrid shakllar uchraydi: ba’zilarida buvi yashiriladi, hech kim yeyilmaydi yoki bo‘ri jazolanadi [7]. Ertak filmlarda ham qayta talqin qilinmoqda [1].
Jamshid Tehrani 58 ta variantni filogenetik usulda o‘rganib, ertaklarning ham nasl-nasab daraxti borligini ko‘rsatdi [3]. Uning 24 ta og‘zaki va yozma versiya tahlili yozma variantlar og‘zaki an’anadan kelib chiqqanini tasdiqlaydi [4]. Zipes ertak o‘zgarishlarini sinf va jins munosabatlari, Orenstein esa axloqiy qarashlar bilan bog‘laydi [2][8].
Asarlarning o‘zaro bog‘liqligi va ma’nolar o‘zgarishi
Barcha variantlarni yosh qiz, o‘rmon, buvi, ayyor bo‘ri va mashhur savol-javob suhbati birlashtiradi [9]. Xalqaro ertaklar indeksida bu ertak ATU 333 raqami bilan qayd etilgan [4]. Biroq qahramon kiyimi, yakun va asosiy g‘oya o‘zgaradi.
* Og‘zaki variant: qizil qalpoq yo‘q, qiz o‘zini o‘zi qutqaradi.
* Perro varianti: qizil qalpoq mavjud, qiz va buvi halok bo‘ladi.
* Grimm varianti: ovchi qiz va buvini qutqaradi.
Dastlabki shakllarda topqirlik va omon qolish muhim bo‘lsa, Perroda ogohlantirish, Grimmda esa itoat va tarbiya g‘oyalari ustun turadi [1][2][4][5].
Zamonaviy talqinlarda ertak faqat tarbiya vositasi emas, balki ko‘p ma’noli asar sifatida qaraladi. U qizning ulg‘ayishi, ayolning jamiyatdagi o‘rni va hokimiyat munosabatlarini ifodalashi mumkin [2][8]. Yangi variantlarda qiz ojiz qurbon emas, balki mustaqil va jasur qahramon sifatida tasvirlanadi [1][8].
Bu o‘zgarishlar ertakni tarixiy jarayon sifatida tushunish va bolalarda tanqidiy fikrlashni rivojlantirishga yordam beradi. Ushbu yondashuv o‘zbek ertaklarini o‘rganishda ham muhim. O‘zbek ertaklarida «Bir bor ekan, bir yo‘q ekan» kabi an’anaviy boshlanish, yaxshilik va yomonlik kurashi hamda tulki, shoqol, to‘ng‘iz kabi hayvon obrazlari uchraydi [11][13][15]. O‘zbek va ingliz ertaklarini qiyoslash madaniy o‘xshashlik va farqlarni ochib beradi [12][14].
Xulosa
«Qizil qalpoqcha» asrlar davomida o‘zgarib kelgan. Og‘zaki shaklda qiz topqirligi bilan qutuladi [4], Perro variantida ertak fojiali ogohlantirishga aylanadi [2], Grimm talqinida esa najot, itoat va tarbiya g‘oyalari kuchayadi [1][5][10]. Zamonaviy variantlarda ulg‘ayish, ayol obrazi va ijtimoiy munosabatlar kabi yangi ma’nolar paydo bo‘ladi [2][8].
Demak, har bir davr ertakni o‘z ehtiyoj va qarashlariga moslab qayta yaratadi. Ertakni o‘rganish orqali nafaqat voqealarni, balki uni yaratgan davrning qadriyatlarini ham anglash mumkin. Kelgusida ushbu ertakni o‘zbek xalq ertaklari bilan batafsil qiyoslash maqsadga muvofiq.
Muallif
Qaxxorova Moxlaroyim Mansurbek Qizi
Xorijiy til talabasi · Yosh til o‘rganuvchi · Kitobxon · IELTS 6 · Kelajak stipendiat
