Zamonaviy tarjimashunoslikda tarjima jarayoni oddiy lingvistik almashtirish emas, balki murakkab kognitiv, semantik va pragmatik operatsiyalar tizimi sifatida qaraladi. Tarjima — bu manba matndagi ma’no, g‘oya va kommunikativ niyatni boshqa til vositalari orqali qayta ifodalash jarayonidir. Shu sababli tarjima sifati bevosita tarjimonning bilim darajasi, ya’ni epistemik kompetensiyasiga bog‘liq.
Epistemik yetishmovchilik — bu tarjimonning nazariy, lingvistik, madaniy yoki sohaga oid bilimlarining yetarli darajada shakllanmaganligi bilan bog‘liq holatdir. Ushbu holat tarjima jarayonida turli darajadagi buzilishlarga olib keladi. Xususan, ma’no aniqligi yo‘qoladi, matnning diskursiv yaxlitligi buziladi va kommunikativ maqsad to‘liq amalga oshmaydi.
Mazkur ilmiy ishda epistemik yetishmovchilik tarjima sifatiga qanday ta’sir ko‘rsatishi semantik, diskursiv va kommunikativ nuqtai nazardan tahlil qilinadi.Tarjimashunoslikda tarjimon kompetensiyasi ko‘p komponentli tizim sifatida talqin qilinadi. Bu tizimga lingvistik bilimlar, diskursiv tahlil qobiliyati, madaniy kompetensiya va strategik qaror qabul qilish ko‘nikmalari kiradi. Ushbu komponentlar o‘zaro bog‘liq holda ishlaydi va tarjima jarayonining sifatini belgilaydi.Epistemik yetishmovchilik aynan shu komponentlarning bir yoki bir nechtasi yetarli darajada rivojlanmagan holatda yuzaga keladi. Bunda tarjimon matnni yuzaki darajada tushunadi, ammo uning ichki semantik va pragmatik tuzilmasini to‘liq anglay olmaydi.
Shu jihatdan epistemik yetishmovchilikni faqat bilim yetishmasligi sifatida emas, balki tushunish va interpretatsiya mexanizmlarining zaifligi sifatida talqin qilish maqsadga muvofiqdir. Bu holat tarjima jarayonida tizimli xatolarga sabab bo‘ladi.
Tarjimada semantik aniqlik — bu matn mazmunining to‘g‘ri va adekvat uzatilishini anglatadi. Epistemik yetishmovchilik ushbu aniqlikni izdan chiqaradi.
Birinchidan, tarjimon konseptual darajada matnni to‘liq anglamaydi. Natijada u faqat leksik moslikni saqlashga harakat qiladi, lekin chuqur ma’no qatlamlari yo‘qoladi. Bu holat ayniqsa ilmiy va abstrakt matnlarda sezilarli bo‘ladi.
Ikkinchidan, kontekstual tahlilning yetishmasligi semantik xatolarga olib keladi. So‘z va iboralar kontekstdan ajratilgan holda tarjima qilinadi, bu esa ma’noning torayishi yoki kengayishiga sabab bo‘ladi.
Uchinchidan, implitsit (yashirin) ma’no qatlamlari e’tibordan chetda qoladi. Ko‘plab matnlarda asosiy g‘oya to‘g‘ridan-to‘g‘ri emas, balki bilvosita ifodalanadi. Epistemik yetishmovchilik bu nozik jihatlarni sezmaslikka olib keladi.
Natijada tarjima formal jihatdan to‘g‘ri bo‘lishi mumkin, lekin semantik jihatdan to‘liq adekvat bo‘lmaydi. Bu esa matnning mazmuniy qiymatini pasaytiradi.
Tarjima jarayoni alohida gaplar darajasida emas, balki butun diskurs darajasida amalga oshiriladi. Diskurs — bu matnning mantiqiy tuzilishi, stilistik yaxlitligi va kommunikativ yo‘nalishining birligidir.
Epistemik yetishmovchilik diskursiv strukturaning buzilishiga olib keladi. Avvalo, matndagi mantiqiy aloqalar to‘g‘ri uzatilmaydi. Sabab-oqibat, qarama-qarshilik va izchillik kabi munosabatlar buziladi, natijada matn fragmentar tus oladi.
Shuningdek, uslubiy moslik ham izdan chiqadi. Har bir matn ma’lum registrga ega bo‘ladi. Ilmiy, rasmiy yoki badiiy uslubning o‘ziga xos xususiyatlari mavjud. Epistemik yetishmovchilik bu farqlarni hisobga olmaslikka olib keladi.
Natijada tarjima matni:
mantiqiy jihatdan zaif,stilistik jihatdan nomuvofiq va diskursiv jihatdan uzilgan bo‘ladi.Bu esa o‘quvchi tomonidan matnni to‘g‘ri qabul qilishni qiyinlashtiradi.
Har bir matn muayyan kommunikativ maqsadga ega. Tarjima jarayonida ushbu maqsadni saqlab qolish muhim hisoblanadi. Epistemik yetishmovchilik esa aynan shu funksional jihatni buzadi.
Tarjimon matnni to‘g‘ri anglamasa, uning kommunikativ niyatini ham noto‘g‘ri talqin qiladi. Natijada tarjima matni o‘z funksiyasini bajarmaydi. U axborotni yetkazishi mumkin, ammo kerakli ta’sirni bermaydi.
Bu holat ayniqsa ilmiy va rasmiy matnlarda muhimdir. Chunki bunday matnlarda aniqlik, ehtiyotkorlik va mantiqiy izchillik asosiy talab hisoblanadi. Epistemik yetishmovchilik bu talablarning buzilishiga olib keladi.Natijada tarjima kommunikativ jihatdan samarasiz bo‘lib qoladi.Muhim jihat shundaki, tarjimadagi xatolar alohida-alohida emas, balki o‘zaro bog‘liq holda yuzaga keladi. Semantik xatolar diskursiv buzilishlarga olib keladi, diskursiv muammolar esa kommunikativ nosamaradorlikni keltirib chiqaradi.
Shu tariqa epistemik yetishmovchilik kumulyativ xarakterga ega bo‘ladi. Ya’ni dastlabki kichik xatolar keyinchalik yirik muammolarga aylanadi.
Bu jarayon natijasida tarjima matni:ma’nosiz emas, lekin noaniq,to‘g‘ri emas, lekin ishonchsiz,mavjud, lekin funksional emas holatga keladi.
Epistemik yetishmovchilikni bartaraf etish uchun kompleks yondashuv zarur.
Birinchidan, tarjimonning nazariy tayyorgarligini kuchaytirish lozim. Tarjima nazariyalari, semantika va diskurs tahlili bo‘yicha bilimlar mustahkam bo‘lishi kerak.
Ikkinchidan, sohaga oid bilimlarni rivojlantirish muhim. Har bir matn muayyan bilim sohasiga tegishli bo‘ladi va tarjimon bu sohaga oid tushunchalarni anglay olishi zarur.
Uchinchidan, analitik fikrlash va tanqidiy yondashuvni rivojlantirish talab etiladi. Tarjima jarayoni mexanik emas, balki ongli va tahliliy faoliyatdir.
Globallashuv va raqamli texnologiyalar jadallik bilan rivojlanayotgan hozirgi davrda tarjimaning roli yanada ortib bormoqda. Xalqaro ilmiy hamkorlik, iqtisodiy integratsiya, siyosiy aloqalar va madaniyatlararo kommunikatsiya jarayonlari tarjima vositasida amalga oshiriladi. Shu sababli tarjima sifati nafaqat lingvistik, balki strategik va ijtimoiy ahamiyat kasb etadi.
Aynan shu sharoitda epistemik yetishmovchilik muammosi yanada dolzarb tus olmoqda. Internet va sun’iy intellekt texnologiyalarining keng qo‘llanilishi natijasida tarjima jarayoni tezlashgan bo‘lsa-da, bu har doim ham sifatning oshishiga olib kelmayapti. Aksincha, nazariy tayyorgarlik va chuqur tushunish yetishmagan hollarda noto‘g‘ri tarjimalar keng miqyosda tarqalib, axborotning buzilishiga sabab bo‘lmoqda.
Xususan, ilmiy, huquqiy va texnik matnlarning noto‘g‘ri tarjima qilinishi jiddiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Ilmiy bilimlarning noto‘g‘ri talqini akademik muhitda chalkashliklar keltirib chiqaradi, huquqiy matnlardagi xatolar esa noto‘g‘ri qarorlar qabul qilinishiga sabab bo‘lishi mumkin. Shu bois tarjimada epistemik aniqlikni ta’minlash bugungi kunda nafaqat ilmiy, balki amaliy zaruratga ham aylangan.
Bundan tashqari, madaniyatlararo kommunikatsiya sharoitida tarjimonning roli yanada murakkablashmoqda. U nafaqat matnni tarjima qiluvchi, balki turli madaniyatlar o‘rtasida vositachi sifatida faoliyat yuritadi. Epistemik yetishmovchilik bu jarayonda noto‘g‘ri tushunishlar va madaniy nomuvofiqliklarga olib kelishi mumkin.
Shunday qilib, zamonaviy davrda tarjimada epistemik kompetensiyani rivojlantirish masalasi strategik ahamiyat kasb etadi. Bu nafaqat tarjima sifatini oshirish, balki global miqyosda to‘g‘ri va ishonchli axborot almashinuvini ta’minlash uchun zarurdir.
Xulosa
Tarjima jarayonida epistemik yetishmovchilik tarjima sifatiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. U ma’no aniqligini buzadi, matnning diskursiv yaxlitligini yemiradi va kommunikativ maqsadni noto‘g‘ri yetkazishga olib keladi.
Mazkur tahlil shuni ko‘rsatadiki, tarjimada asosiy omil til bilish emas, balki matnni chuqur anglash qobiliyatidir. Tarjimon faqat so‘zlarni emas, balki g‘oya va ma’noni tarjima qiladi.
Shu sababli tarjimashunoslikda epistemik kompetensiya — yuqori sifatli tarjimaning asosiy sharti hisoblanadi. Tarjimon esa til vositachisi emas, balki bilim va ma’no uzatuvchi mutaxassis sifatida faoliyat yuritishi lozim.
Muallif: Jo‘raqulova Farzona Marat qizi
Samarqand davlat chet tillar instituti
Tarjima nazariyasi va amaliyoti yo‘nalishi 3-bosqich talabasi