Tarixiy obidalar

TARIXIY OBIDALAR: TOSHGA QOTGAN XOTIRA

Ular jim turadi, lekin ularning ovozi asrlar osha eshitiladi

Registon maydoniga kechqurun yetib borganingizda, quyosh so'nggi nurlarini ko'k gumbazlarga to'kib ketayotgan bo'ladi. Atrofda tovush yo'q, faqat shamol. Shu daqiqada yurak negadir bir zum to'xtaganday bo'ladi. Siz oddiy g'isht va koshindan emas, olti asr oldin shu yerda nafas olgan odamlarning orzusidan oldida turibsiz. Bunday lahzani hech bir kitob, hech bir fotosurat bera olmaydi.

Savol tug'iladi: biz bu merosga qanchalik loyiqmiz?

O'tmish bilan yuzma-yuz

Tarixiy obida bu shunchaki bino emas. U xalqning pasporti, millatning shajarasi, ajdodlarimiz bizga qoldirgan eng ulkan xatdir. Kitoblar yonishi, qo'lyozmalar yo'qolishi mumkin, ammo minora asrlar davomida o'z o'rnida turadi va jim holda so'zlaydi: «Biz shu yerda bo'lganmiz. Biz shunday buyuk edik».

Obidalarga qarab biz ajdodlarimizning nimaga ishonganini, nimani qadrlaganini, qanday hayot kechirganini anglaymiz. Ular avlodlarni bir-biriga bog'lovchi ko'prik. Ko'prik uzilsa, kelajak o'tmishsiz, ildizsiz qoladi.

Ipak yo'lining toshdagi yilnomasi

O'zbekiston tuprog'i bu jihatdan beqiyos boy. Buyuk Ipak yo'li asrlar davomida shu yerdan o'tgan. Karvonlar ipak, ziravor va qog'oz bilan birga g'oyalarni, fanni va san'atni olib kelgan. Samarqand, Buxoro va Xiva shu yo'lning gavhariga aylandi.

Samarqandda Registonning uch madrasasi Sharq me'morchiligining cho'qqisi sifatida porlaydi. Go'ri Amir maqbarasida Amir Temur va uning avlodlari abadiy uyquda yotadi. Shohi Zinda ansamblining feruza rangli peshtoqlari bilan to'lgan ko'chasi esa har qadamda tarixga olib kiradi. Bibixonim masjidining ulkan gumbazi Temuriylar davrining jasoratidan dalolat beradi.

Buxoroda Poyi Kalon majmuasi va Ark qal'asi o'tgan zamonlarning shonini eslatadi. Xivadagi Ichan Qal'a esa butun bir shahar-muzey. Kalta Minor yarim qurilgan, ammo shu holida ham ulkan, go'yo tugallanmagan orzuning timsoli. Shahrisabzdagi Oqsaroyning omon qolgan darvoza qoldiqlariga qarab, uning to'liq ko'rinishi qanday bo'lganini tasavvur qilish uchun fantaziya shart emas, faqat yuraklilik kerak.

Bu shaharlarning tarixiy markazlari YUNESKOning Butunjahon merosi ro'yxatiga kiritilgan. Dunyo ularni tan olgan. Endi ularni biz qanday asrayotganimiz muhim.

Jim dushmanlar

Obidalarga eng katta xavf nimadan? Zilziladanmi? Urushdanmi? Aslida eng xavflisi e'tiborsizlik. Devorga yozilgan bir qator yozuv, buzilgan koshin, «ahamiyatsiz» ko'rinadigan yoriq, tobora kuchayayotgan havo ifloslanishi va namlik, bularning har biri sekin, asta-sekin tarixni yemirib boradi.

Yo'qotilgan obidani qayta qurish mumkin, ammo uning ruhini, asl toshining hikoyasini qaytarib bo'lmaydi. Nusxa hech qachon asl nusxaning o'rnini bosa olmaydi.

Turizm: ne'mat yoki xavf?

Bugun obidalar millionlab sayyohni o'ziga tortmoqda. Bu yaxshi: turizm mamlakatga daromad keltiradi, odamlarga ish beradi, dunyoga o'zligimizni tanitadi. Shu daromadning bir qismi restavratsiyaga yo'naltirilsa, obidalar o'zini o'zi asrab turadigan tizim yuzaga keladi.

Lekin tomonning yana bir yuzi bor. Sayyoh oqimi nazoratsiz qolsa, qadimiy poldan o'tgan minglab oyoqlar uni yemirishi mumkin. Tarixiy maydonlar sovenir bozoriga aylanib, asl ruhini yo'qotishi ham mumkin. Muvozanat topish shart: obidani ko'rsatamiz, lekin uni ayamasdan emas, avaylab ko'rsatamiz.

Har birimizning vazifamiz

Obidalarni asrash faqat davlatning ishi emas. Muzey xodimi, restavrator, olim, o'qituvchi, ota-ona, talaba, hammamiz bu ishning ishtirokchisimiz. Bola birinchi marta obida oldiga kelganda unga «tegma» deyish yetarli emas. Unga bu yerning hikoyasini aytib berish kerak. Hikoyani bilgan bola uni hech qachon buzmaydi.

Maktab darslarida, oilaviy sayohatlarda, ijtimoiy tarmoqlarda o'z tarixiga hurmat ruhini singdirish, ana shu bizning eng oddiy va eng kuchli qurolimiz.

Xulosa o'rnida

Tarixiy obidalar o'tmishdan qolgan oddiy toshlar emas. Ular millatning xotirasi, kelajak uchun ilhom manbai va avlodlar oldidagi qarzimizdir. Bizdan keyingi avlod Registonning ko'k gumbazlari ostida turib, xuddi biz kabi ichida o'sha sirli titroqni his qilishi uchun nima qilyapmiz?

Javob bugun, hozir, har birimizning qo'limizda.