Vaqt o‘tadimi yoki bizmi?

Inson vaqt haqida o‘ylaganda, odatda, soat millarini, taqvim varaqlarini yoki o‘tib borayotgan yillarni tasavvur qiladi. Go‘yo vaqt — bizning tashqarimizda mavjud bo‘lgan, tinimsiz harakatlanadigan va hech kimni kutmaydigan bir kuch. Biz esa uning oqimida yashaymiz, ayrim lahzalarni ushlab qolishga, ayrimlarini esa tezroq ortda qoldirishga urinib o‘tamiz.

Lekin bir savol tug‘iladi: vaqt haqiqatan ham o‘tadimi yoki vaqt o‘tayotgandek tuyulishining sababi — bizning o‘zgarishimizmi?

Kecha biz uchun butun bir olam bo‘lgan narsalar bugun oddiy xotiraga aylanishi mumkin. Bir paytlar tugamasdek ko‘ringan bolalik yillari ortda qoladi. Shoshilinch ravishda katta bo‘lishni istagan inson keyinchalik o‘sha kunlarga qaytishni xohlaydi. Qizig‘i, biz bir vaqtlar tezroq yetib borishga intilgan kelajakni bugun sog‘inadigan o‘tmishimizga aylantiramiz.

Balki vaqtning eng g‘alati xususiyati ham shundadir: u bizni bir joydan ikkinchi joyga olib borish bilangina cheklanmaydi. U narsalarning biz uchun ma’nosini ham o‘zgartiradi.

Kechagi inson bugungi insonmi?

Bir necha yil avvalgi suratimizga qaraymiz. Yuzimiz, nigohimiz, ehtimol, tabassumimiz ham tanish. Ammo o‘sha suratdagi inson bilan bugungi o‘zimiz o‘rtasida ko‘zga ko‘rinmaydigan masofa bor.

U paytdagi orzularimizning ayrimlari amalga oshgan, ayrimlari unutilgan, yana ayrimlaridan esa o‘zimiz voz kechganmiz. Bir vaqtlar hayotimizning eng katta muammosi bo‘lib ko‘ringan voqealar bugun ahamiyatsiz tuyuladi. O‘shanda biz uchun juda muhim bo‘lgan insonlar endi hayotimizda yo‘q. Ba’zi insonlar esa biz kutmagan paytda hayotimizning eng muhim qismiga aylangan.

Xo‘sh, biz o‘zgardikmi yoki shunchaki hayot bizga boshqa narsalarni ko‘rsatdimi?

Ehtimol, ikkalasi ham. Chunki inson faqat yillar hisobiga ulg‘aymaydi. U boshidan kechirgan voqealari, yo‘qotishlari, uchrashuvlari va tanlovlari orqali ham o‘zgaradi. Ba’zan bir necha yil davomida anglamagan haqiqatimizni bitta voqea tushuntirib beradi. Ba’zan esa yillar davomida yonimizda bo‘lgan narsaning qadrini u yo‘qolganidan keyingina tushunamiz.

Shunday ekan, insonning yoshi bilan uning bosib o‘tgan yo‘li bir xil o‘lchov emas. Kimdir ko‘p yil yashab ham ayrim haqiqatlarni anglamaydi. Boshqasi esa qisqa vaqt ichida butun dunyoqarashini o‘zgartiradigan tajribani boshdan kechiradi.

Nega ayrim lahzalar abadiydek tuyuladi?

Vaqtning qiziq jihati shundaki, soat uchun bir xil bo‘lgan daqiqalar inson uchun turlicha davom etadi.

Kimnidir kutayotganimizda bir necha daqiqa uzoq tuyuladi. Biz intiqlik bilan kutgan uchrashuv esa ko‘z ochib yumguncha tugaydi. Bolalikda yozgi ta’til tugamasdek ko‘rinadi, ulg‘ayganimizda esa oylar qanday o‘tganini sezmay qolamiz.

Albatta, soat o‘z o‘lchovida davom etadi. Ammo bizning vaqtni his qilishimiz kayfiyatimiz, xotiralarimiz va diqqatimizga bog‘liq.

Balki biz vaqtning o‘zini emas, uning ichida nimalarni his qilayotganimizni o‘lchayotgandirmiz.

Shu sababli ayrim kunlar xotiramizda yillar davomida saqlanadi, ayrim yillar esa xuddi kechagina o‘tgandek tuyuladi. Vaqtning uzunligi bilan hayotimizda qoldirgan izi har doim ham bir-biriga mos kelmaydi.

Demak, ko‘p yashash bilan mazmunli yashash aynan bir narsa emas. Taqvimdagi kunlar soni ortishi mumkin, lekin bu kunlarning barchasi xotiramizda bir xil iz qoldirmaydi.

Biz vaqtni tejayapmizmi yoki hayotimizni qisqartiryapmizmi?

Bugungi inson vaqtni tejashga juda ko‘p urinadi. Tezroq ishlash, tezroq natijaga erishish, tezroq muvaffaqiyat qozonish. Hatto dam olishimiz ham ba’zan keyingi ishga kuch yig‘ish vositasiga aylanadi.

Biz vaqtimizni rejalashtiramiz, har bir daqiqamizdan unumli foydalanishga harakat qilamiz. Ammo shu jarayonda bir narsani unutib qo‘yishimiz mumkin: vaqtni tejashning maqsadi nima?

Agar inson vaqtni tejab, uni yana boshqa ishlar bilan to‘ldirsa, u aslida nimaga erishdi? Agar manzilga boshqalardan tezroq yetib borsa-yu, yo‘l davomida nimalarni ko‘rganini eslay olmasa-chi?

Ba’zan biz hayotni kelajakdagi bir nuqtaga bog‘lab qo‘yamiz. «O‘qishni tugatsam, yashayman. Ishga kirsam, dam olaman. Maqsadimga yetsam, baxtli bo‘laman», deymiz. Kelajak esa har safar yana bir qadam oldinga suriladi.

Natijada inson yashashga tayyorgarlik ko‘rish bilan band bo‘lib, hayotning o‘zini keyinga qoldirishi mumkin.

Bu maqsadlar keraksiz degani emas. Aksincha, insonning intilishi va kelajakka reja tuzishi muhim. Ammo kelajakni qurish bilan bugunni yo‘qotish o‘rtasidagi chegarani ham unutmaslik kerak.

Chunki kelajak kelganida u endi kelajak bo‘lmaydi. U bugunga aylanadi. Biz esa yana boshqa bir kelajakni kutishni boshlashimiz mumkin.

O‘tmishga qaytish mumkinmi?

Insonning o‘tmishga qaytish istagi ko‘pincha vaqtni ortga burish istagidan ko‘ra chuqurroq ma’noga ega. Biz ba’zan aynan o‘sha kunlarni emas, o‘sha kunlardagi o‘zimizni sog‘inamiz.

O‘sha paytdagi beg‘uborligimizni, ayrim insonlarning yonimizda bo‘lganini, hali amalga oshmagan orzularimizga bo‘lgan ishonchimizni sog‘inamiz. Balki biz vaqtni emas, vaqt bilan birga yo‘qotgan imkoniyatlarimizni qaytarishni istayotgandirmiz.

Ammo o‘tmishga qaytishning iloji bo‘lmasa-da, unga bo‘lgan munosabatimizni o‘zgartirishimiz mumkin. Bir paytlar mag‘lubiyat deb bilgan voqeamiz yillar o‘tib bizni kuchaytirgan tajriba bo‘lib ko‘rinishi mumkin. Kechirilmagan xato esa keyinchalik eng muhim saboqlarimizdan biriga aylanishi mumkin.

Bu o‘tmishdagi barcha voqealarni oqlash kerakligini anglatmaydi. Faqat o‘tmishning ma’nosi ham vaqt o‘tishi bilan o‘zgarishi mumkinligini bildiradi.

Biz sodir bo‘lgan voqealarni o‘zgartira olmaymiz, lekin ular orqali nimani anglashimizni tanlash imkoniga egamiz.

Xulosa o‘rnida

Ehtimol, vaqt o‘tadi. Ehtimol, biz o‘tamiz. Balki bu ikki jarayonni bir-biridan ajratishga urinishning o‘zi noto‘g‘ridir.

Vaqtning o‘tishini biz o‘zgarishlar orqali his qilamiz. Kechagi kun bugungi kunga aylanadi, bolalik xotiraga, bugungi orzular esa ertangi xotiralarga aylanadi. Biz esa shu jarayonda o‘zimizni qayta-qayta kashf etamiz.

Eng achinarlisi, inson vaqtning qadrini ko‘pincha uni ortga qaytarib bo‘lmasligini tushunganida anglaydi. Eng qizig‘i esa, bu haqiqatni anglaganidan keyin ham ba’zan xuddi cheksiz vaqti bordek yashashda davom etadi.

Balki hayotning mohiyati vaqtni to‘xtatishda emasdir. Balki uning har bir lahzasini abadiylashtirish ham shart emasdir. Ayrim lahzalar shunchaki yashalishi, ayrim insonlar qadrlanishi, ayrim imkoniyatlardan esa vaqtida foydalanilishi kerakdir.

Chunki biz vaqtni ortga qaytara olmaymiz. Ammo uning ichida qanday inson bo‘lib yashashimizni bugun ham tanlashimiz mumkin.

Oxir-oqibat, balki eng muhim savol «Vaqt o‘tadimi yoki bizmi?» emasdir. Balki savol shundaydir: vaqt o‘tayotganini anglab yashayapmizmi yoki buni anglash uchun yana vaqt o‘tishini kutyapmizmi?